Vọng chất bài tiết: đờm, phân, nước tiểu và các chất thải
Vọng chất bài tiết (望排出物) là quan sát màu sắc, tính chất, số lượng của đờm, nước mũi, chất nôn, phân, nước tiểu, kinh nguyệt, khí hư; nguyên tắc chung là trong, loãng thường thuộc hàn, còn vàng, đặc, hôi thường thuộc nhiệt.[1]

1. Đờm và nước mũi
| Tính chất | Thiên về |
|---|---|
| Đờm trắng, loãng, nhiều bọt | Hàn đàm, phong hàn |
| Đờm vàng, đặc, dính | Nhiệt đàm |
| Đờm ít, dính, khó khạc | Táo đàm, âm hư (xem Táo tà) |
| Đờm trắng, nhiều, dễ khạc | Thấp đàm (xem Đàm ẩm) |
| Đờm mủ tanh hôi | Phế ung (nay cần loại trừ áp xe phổi) |
| Nước mũi trong / đục vàng | Phong hàn / phong nhiệt |
Nguồn: [1]
2. Chất nôn
Nôn ra nước trong: Vị hàn; nôn chua đắng: Can Vị có nhiệt; nôn thức ăn chưa tiêu, mùi chua: thực tích.[1]
3. Phân
| Tính chất | Thiên về |
|---|---|
| Lỏng, nát, có thức ăn chưa tiêu | Tỳ hư, hàn thấp |
| Táo, khô cứng | Nhiệt, tân dịch thiếu |
| Nhầy, mùi hôi, mót rặn | Thấp nhiệt ở Đại trường |
Nguồn: [1]
Xem Đại trường.
4. Nước tiểu
Trong, nhiều: hàn; vàng, ít: nhiệt; đục: thấp nhiệt, thấp trọc.[1] Xem Bàng quang.
5. Kinh nguyệt và khí hư
Kinh nhạt, loãng, ít: khí huyết hư; đỏ thẫm, đặc: nhiệt; tím sẫm có cục: ứ huyết (xem Ứ huyết); khí hư trắng loãng: Tỳ hư thấp; vàng hôi: thấp nhiệt.[1]
6. Góc nhìn y học hiện đại – dấu hiệu cần khám ngay
Những dấu hiệu sau không được tự xử trí bằng thuốc cổ truyền mà cần khám y khoa: ho ra máu; nôn ra máu; phân đen như bã cà phê hoặc có máu; nước tiểu có máu; tiêu chảy kèm mất nước, sốt cao; ra huyết âm đạo bất thường, nhất là sau mãn kinh; khí hư hôi kéo dài. Màu phân, nước tiểu cũng bị ảnh hưởng bởi thức ăn, thuốc (như viên sắt làm phân đen). NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[2]
Câu hỏi thường gặp
Nước tiểu vàng có phải là “nóng trong”?
Có thể do uống ít nước, sốt, thuốc, vitamin; nếu kèm vàng da, mắt hoặc nước tiểu sẫm như nước trà, cần khám gan mật.
Đờm vàng có cần kháng sinh?
Màu đờm không đủ để quyết định dùng kháng sinh; việc này do bác sĩ đánh giá.
Kết luận
Vọng chất bài tiết xem đờm, chất nôn, phân, nước tiểu, kinh nguyệt, khí hư theo nguyên tắc trong loãng thiên hàn, vàng đặc thiên nhiệt; các dấu hiệu chảy máu luôn cần khám y khoa.[1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)