Vấn chẩn và “thập vấn”: những câu hỏi của thầy thuốc
Vấn chẩn (問診) là hỏi người bệnh hoặc người nhà về bệnh sử, cảm giác chủ quan và hoàn cảnh sống; đây là phép thu được nhiều dữ kiện nhất, và Trương Cảnh Nhạc đã tóm tắt nội dung cần hỏi thành “thập vấn” (mười điều hỏi).[1][2]

1. Hỏi gì?
– Thông tin chung: tuổi, giới, nghề nghiệp, nơi ở (liên quan khí hậu, thấp…).
– Lý do đến khám và bệnh sử: bắt đầu khi nào, diễn biến, đã điều trị gì.
– Tiền sử, gia đình, sinh hoạt: ăn uống, giấc ngủ, công việc, tình chí.
Thiên «Sơ ngũ quá luận» nhắc thầy thuốc phải hỏi cả những thay đổi về địa vị, giàu nghèo, hoàn cảnh của người bệnh, vì chúng ảnh hưởng tới tinh thần và bệnh tật.[3] Xem Thất tình, Lao dật.
2. Thập vấn ca
Bài ca do Trương Cảnh Nhạc khởi xướng, được đời sau sửa lại, có đoạn: «Nhất vấn hàn nhiệt nhị vấn hãn, tam vấn đầu thân tứ vấn tiện, ngũ vấn ẩm thực lục vấn hung, thất lung bát khát câu đương biện, cửu vấn cựu bệnh thập vấn nhân…».[1][2]
| Điều hỏi | Ví dụ ý nghĩa |
|---|---|
| 1. Hàn nhiệt | Sợ lạnh và sốt cùng lúc: biểu chứng; chỉ sốt không sợ lạnh: lý nhiệt; sốt lên theo giờ (triều nhiệt): dương minh phủ thực hoặc âm hư; rét nóng xen kẽ: bán biểu bán lý; chỉ sợ lạnh không sốt: lý hàn |
| 2. Mồ hôi | Không mồ hôi khi có biểu chứng: biểu thực; tự ra mồ hôi, cử động càng nhiều (tự hãn): khí hư, dương hư; ra mồ hôi khi ngủ (đạo hãn): âm hư |
| 3. Đầu, thân (đau) | Đau căng trướng: khí trệ; đau như kim châm, cố định: ứ huyết; đau lạnh thích ấm: hàn; đau nóng rát: nhiệt; đau âm ỉ, thích xoa ấn: hư |
| 4. Đại tiểu tiện | Xem Vọng chất bài tiết |
| 5. Ăn uống | Ăn kém, đầy bụng: Tỳ hư; ăn nhiều mau đói: Vị nhiệt; thích ăn nóng / lạnh: hàn / nhiệt |
| 6. Ngực bụng | Tức ngực: Tâm, Phế; đầy tức hạ sườn: Can Đởm; đầy bụng: Tỳ Vị |
| 7. Tai | Ù tai tiếng to, đột ngột: thực (Can Đởm hỏa); ù tiếng nhỏ, lâu ngày: hư (Thận hư) |
| 8. Khát | Khát thích uống lạnh: nhiệt; không khát: hàn, thấp; khát mà không muốn uống: thấp nhiệt, ứ huyết |
| 9. Bệnh cũ | Tiền sử bệnh, dị ứng |
| 10. Nguyên nhân | Hoàn cảnh khởi bệnh, nguyên nhân nghi ngờ (bệnh nguyên) |
Nguồn: [2]
Phần sau bài ca còn nhắc hỏi việc đã dùng thuốc gì, với phụ nữ phải hỏi kinh nguyệt, thai sản, với trẻ em phải hỏi tiêm chủng, các bệnh đã mắc.[2]
3. Hỏi giấc ngủ
Khó ngủ, hay tỉnh, mơ nhiều: Tâm huyết hư, Tâm Thận bất giao, hoặc đàm nhiệt, Vị không hòa; buồn ngủ nhiều, mệt: dương hư, thấp khốn Tỳ.[2] Xem Biện chứng tạng phủ (1).
4. Góc nhìn y học hiện đại
Hỏi bệnh là nền tảng của mọi nền y học; ở y học hiện đại, phần lớn chẩn đoán ban đầu cũng dựa vào bệnh sử. Điểm khác là vấn chẩn YHCT hỏi thêm các cảm giác như sợ lạnh, khát, thích ấm hay mát để phân biệt hàn – nhiệt, hư – thực. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thầy thuốc YHCT hỏi nhiều điều “không liên quan”?
Vì biện chứng dựa trên toàn bộ trạng thái cơ thể; một người đau dạ dày nhưng sợ lạnh, tiêu lỏng sẽ được biện chứng khác người đau dạ dày mà khát, táo bón.[2]
Có nên mang theo kết quả xét nghiệm khi đi khám YHCT?
Nên. Thông tin y học hiện đại giúp thầy thuốc đánh giá đầy đủ và tránh bỏ sót bệnh cần điều trị chuyên khoa.
Kết luận
Vấn chẩn hỏi bệnh sử, cảm giác và hoàn cảnh sống; “thập vấn” – hàn nhiệt, mồ hôi, đau, đại tiểu tiện, ăn uống, ngực bụng, tai, khát, bệnh cũ, nguyên nhân – là khung câu hỏi kinh điển để phân biệt biểu lý, hàn nhiệt, hư thực.[1][3][2]
Tài liệu tham khảo
- Trương Cảnh Nhạc (張景岳). Cảnh Nhạc toàn thư (景岳全書), 1624 – các thiên «Truyền trung lục», «Thập vấn thiên»
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Sơ ngũ quá luận» (疏五過論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)