Mạch chẩn: vị trí thốn – quan – xích và cách xem mạch
Mạch chẩn (脈診) là phép bắt mạch, chủ yếu ở động mạch quay cổ tay (thốn khẩu), chia ba bộ thốn – quan – xích và ba mức ấn nông – vừa – sâu; mạch bình thường phải có đủ “vị, thần, căn”.[1][2][3]

1. Vì sao chỉ xem ở thốn khẩu?
Nạn kinh mở đầu: 12 kinh đều có động mạch, nhưng chỉ lấy thốn khẩu để quyết đoán sống chết, tốt xấu của năm tạng sáu phủ.[1] Thốn khẩu thuộc kinh Phế; Phế “triều bách mạch” – trăm mạch đều hội về Phế, và thiên «Ngũ tạng biệt luận» giải thích khí khẩu cũng là Thái âm.[4] Tại đây có huyệt Thái uyên (LU9) (hội huyệt của mạch) và Kinh cừ (LU8).[3] Xem Bát hội huyệt.
2. Tam bộ cửu hậu
– Ba bộ: lấy mỏm trâm xương quay làm mốc bộ quan; phía trước (về cổ tay) là thốn, phía sau là xích.[3]
– Chín hậu: mỗi bộ xem ở ba mức ấn – phù (nhẹ), trung (vừa), trầm (sâu); 3 × 3 = 9.[2]
3. Phân tạng phủ theo bộ mạch
| Bộ | Tay trái | Tay phải |
|---|---|---|
| Thốn | Tâm (Tiểu trường) | Phế (Đại trường) |
| Quan | Can (Đởm) | Tỳ (Vị) |
| Xích | Thận (Bàng quang) | Thận (Mệnh môn) |
Nguồn: [3]
Các y gia có khác nhau đôi chút về cách phân phủ; bảng trên là cách thông dụng trong giáo trình.
4. Cách xem mạch
– Người bệnh nghỉ ngơi vài phút, ngồi hoặc nằm, cổ tay ngang tim, lòng bàn tay ngửa.[3]
– Thầy thuốc đặt ngón giữa ở bộ quan, ngón trỏ ở thốn, ngón áp út ở xích; lần lượt ấn nhẹ, vừa, sâu; xem từng bộ và cả ba bộ cùng lúc.[3]
– Y văn khuyên xem lúc sáng sớm khi âm khí chưa động, dương khí chưa tán («chẩn pháp thường dĩ bình đán») và mỗi lần xem không dưới 50 nhịp.[5][3]
– Đếm nhịp theo hơi thở của thầy thuốc: một hơi thở (một lần thở ra và hít vào) mạch đập 4–5 lần là bình thường.[6]
5. Mạch bình thường
| Yếu tố | Biểu hiện |
|---|---|
| Có vị (Vị khí) | Hòa hoãn, nhịp nhàng, không quá nhanh chậm. «Nhân vô vị khí viết nghịch, nghịch giả tử»[6] |
| Có thần | Mềm mại mà có lực |
| Có căn | Bộ xích còn rõ, ấn sâu vẫn có |
Nguồn: [3]
Mạch bình thường thay đổi theo mùa – xuân hơi huyền, hạ hơi hồng (câu), thu hơi phù (mao), đông hơi trầm (thạch)[6] – và theo tuổi, giới, thể trạng, sau ăn, sau vận động.[3]
6. Góc nhìn y học hiện đại
Mạch quay cho biết tần số, nhịp đều hay không và một phần biên độ; tần số tim lúc nghỉ ở người lớn thường 60–100 lần/phút. Mạch không đều có thể là rung nhĩ, ngoại tâm thu – cần đo điện tâm đồ. Tổng quan của O’Brien và Birch ghi nhận độ đồng thuận giữa các thầy thuốc khi bắt mạch YHCT dao động từ thấp đến rất tốt tùy nghiên cứu.[7] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[8]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mạch tay trái và tay phải ứng với tạng khác nhau?
Đây là cách phân chia theo lý luận âm dương, ngũ hành của y văn (trái – huyết, phải – khí…), không phải vì động mạch hai tay khác nhau về giải phẫu.[3]
Có học bắt mạch qua sách được không?
Sách chỉ cho khái niệm; bắt mạch là kỹ năng cảm giác cần thầy hướng dẫn trực tiếp và nhiều năm thực hành.
Kết luận
Mạch chẩn xem ở thốn khẩu, chia ba bộ thốn – quan – xích ứng với tạng phủ và ba mức phù – trung – trầm; mạch bình thường có vị, thần, căn và thay đổi theo mùa, tuổi, thể trạng.[1][2][6][3]
Tài liệu tham khảo
- Nạn kinh, nạn thứ 1 (độc thủ thốn khẩu)
- Nạn kinh, nạn thứ 18 (tam bộ cửu hậu)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Ngũ tạng biệt luận» (五藏別論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Mạch yếu tinh vi luận» (脈要精微論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Bình nhân khí tượng luận» (平人氣象論)
- O’Brien KA, Birch S. A review of the reliability of traditional East Asian medicine diagnoses. J Altern Complement Med 2009;15(4):353–366
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)