Lý Luận

28 mạch

Tứ chẩn · 二十八脈

28 mạch: hình mạch và chủ bệnh

Cập nhật lần cuốiKhoảng 7 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Y văn mô tả 28 loại mạch bệnh lý, được giáo trình sắp thành 6 nhóm theo mạch “gốc” – phù, trầm, trì, sác, hư, thực; mỗi mạch có hình mạch riêng (vị trí, tốc độ, nhịp, độ mạnh, hình dạng) và nhóm chứng thường gặp.[1][2][3]

28 mạch – Tứ chẩn
28 mạch
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về chẩn đoán: Các dấu hiệu trong bài giúp hiểu cách YHCT quan sát người bệnh, không dùng để tự chẩn đoán. Chẩn đoán YHCT cần thầy thuốc kết hợp đủ tứ chẩn, và nhiều dấu hiệu (vàng da, tím tái, đau ngực, phân đen, ho ra máu…) đòi hỏi khám y khoa ngay.

1. Từ 24 mạch đến 28 mạch

Vương Thúc Hòa trong «Mạch kinh» (thế kỷ 3) mô tả 24 mạch; Lý Thời Trân trong «Tần Hồ mạch học» (1564) nâng lên 27 mạch; Lý Trung Tử trong «Chẩn gia chính nhãn» bổ sung mạch Tật thành 28 mạch – con số dùng đến nay.[4][2][3]

2. Bảng 28 mạch tương tác

Bấm vào tên nhóm để lọc:

Phù 浮Nhóm phù

Hình mạch: Đặt nhẹ tay đã thấy, ấn mạnh thì giảm – như gỗ nổi trên mặt nước.

Chủ bệnh (theo y văn): Biểu chứng; phù mà vô lực có thể gặp ở hư chứng.

Hồng 洪Nhóm phù

Hình mạch: To, rộng, đến mạnh đi yếu – như sóng cuộn.

Chủ bệnh (theo y văn): Nhiệt thịnh (nhiệt ở khí phận).

Nhu (nhuyễn) 濡Nhóm phù

Hình mạch: Nổi, nhỏ, mềm – như bông nổi trên nước.

Chủ bệnh (theo y văn): Hư chứng, thấp.

Tán 散Nhóm phù

Hình mạch: Nổi, tán loạn, không có gốc, ấn vào thì mất; nhịp không đều.

Chủ bệnh (theo y văn): Nguyên khí ly tán – bệnh nguy.

Khâu 芤Nhóm phù

Hình mạch: Nổi, to, giữa rỗng hai bên có – như ấn vào cọng hành.

Chủ bệnh (theo y văn): Mất máu nhiều, tổn thương âm.

Cách 革Nhóm phù

Hình mạch: Nổi, cứng ở ngoài, rỗng ở trong – như ấn mặt trống.

Chủ bệnh (theo y văn): Mất máu, di tinh, sẩy thai, băng lậu (vong huyết thất tinh).

Trầm 沉Nhóm trầm

Hình mạch: Nhẹ tay không thấy, ấn mạnh mới thấy.

Chủ bệnh (theo y văn): Lý chứng; trầm hữu lực là lý thực, vô lực là lý hư.

Phục 伏Nhóm trầm

Hình mạch: Sâu hơn trầm, ấn sát xương mới thấy.

Chủ bệnh (theo y văn): Tà bế, quyết chứng, đau dữ dội.

Lao 牢Nhóm trầm

Hình mạch: Trầm, thực, to, dài, hơi huyền – vững chắc không di chuyển.

Chủ bệnh (theo y văn): Âm hàn nội thực, trưng tích (khối).

Nhược 弱Nhóm trầm

Hình mạch: Trầm, nhỏ, mềm.

Chủ bệnh (theo y văn): Khí huyết bất túc, dương khí hư.

Trì 遲Nhóm trì

Hình mạch: Chậm, dưới 4 nhịp trong một hơi thở (khoảng dưới 60 lần/phút).

Chủ bệnh (theo y văn): Hàn chứng; hữu lực là thực hàn, vô lực là hư hàn.

Hoãn 緩Nhóm trì

Hình mạch: Khoảng 4 nhịp một hơi thở, đều, hòa hoãn; hoặc chậm và lơi.

Chủ bệnh (theo y văn): Hòa hoãn là mạch bình thường; hoãn lơi chủ thấp, Tỳ Vị hư.

Sáp 澀Nhóm trì

Hình mạch: Đi lại khó khăn, không trơn tru – như dao cạo trên ống tre.

Chủ bệnh (theo y văn): Tinh huyết thiếu, khí trệ huyết ứ.

Kết 結Nhóm trì

Hình mạch: Chậm, thỉnh thoảng ngừng một nhịp, không có quy luật.

Chủ bệnh (theo y văn): Âm thịnh khí kết, hàn đàm, ứ huyết.

Sác 數Nhóm sác

Hình mạch: Nhanh, 5–6 nhịp trong một hơi thở (khoảng trên 90 lần/phút).

Chủ bệnh (theo y văn): Nhiệt chứng; hữu lực là thực nhiệt, vô lực là hư nhiệt.

Xúc 促Nhóm sác

Hình mạch: Nhanh, thỉnh thoảng ngừng một nhịp, không có quy luật.

Chủ bệnh (theo y văn): Dương thịnh thực nhiệt; khí huyết, đàm, thức ăn đình trệ.

Tật 疾Nhóm sác

Hình mạch: Rất nhanh, 7–8 nhịp trong một hơi thở.

Chủ bệnh (theo y văn): Dương cực âm kiệt, nguyên khí sắp thoát – bệnh nguy.

Động 動Nhóm sác

Hình mạch: Trơn, nhanh, ngắn, gồ lên như hạt đậu, thường rõ ở bộ quan.

Chủ bệnh (theo y văn): Đau, kinh hãi.

Hư 虛Nhóm hư

Hình mạch: Ba bộ, ba mức ấn đều vô lực.

Chủ bệnh (theo y văn): Hư chứng, nhất là khí huyết hư.

Tế 細Nhóm hư

Hình mạch: Nhỏ như sợi chỉ nhưng rõ ràng.

Chủ bệnh (theo y văn): Khí huyết lưỡng hư, thấp.

Vi 微Nhóm hư

Hình mạch: Rất nhỏ, rất mềm, lúc như có lúc như không.

Chủ bệnh (theo y văn): Dương suy, khí huyết hư cực.

Đại 代Nhóm hư

Hình mạch: Ngừng có quy luật, khoảng ngừng tương đối dài.

Chủ bệnh (theo y văn): Tạng khí suy; cũng gặp khi đau, kinh hãi, chấn thương.

Đoản 短Nhóm hư

Hình mạch: Ngắn, không đủ bộ – chỉ rõ ở bộ quan.

Chủ bệnh (theo y văn): Khí bệnh: hữu lực là khí uất, vô lực là khí hư.

Thực 實Nhóm thực

Hình mạch: Ba bộ, ba mức ấn đều hữu lực.

Chủ bệnh (theo y văn): Thực chứng.

Hoạt 滑Nhóm thực

Hình mạch: Trơn tru, qua lại lưu loát – như hạt châu lăn trên đĩa.

Chủ bệnh (theo y văn): Đàm ẩm, thực tích, thực nhiệt; phụ nữ có thai mạch thường hoạt.

Khẩn 緊Nhóm thực

Hình mạch: Căng, có lực, bật vào tay như dây thừng xoắn.

Chủ bệnh (theo y văn): Hàn, đau, thức ăn tích trệ.

Trường 長Nhóm thực

Hình mạch: Dài, vượt quá bộ thốn và bộ xích.

Chủ bệnh (theo y văn): Dương chứng, nhiệt chứng, thực chứng; người khỏe mạnh cũng có thể có mạch trường hòa hoãn.

Huyền 弦Nhóm thực

Hình mạch: Thẳng, dài, căng – như ấn lên dây đàn.

Chủ bệnh (theo y văn): Bệnh Can Đởm, đau, đàm ẩm.

Hình sóng là sơ đồ giản lược để so sánh nhịp, độ mạnh, độ nông sâu (vạch chấm phía trên tượng trưng mặt da), không phải đường ghi mạch thật. Chia 6 nhóm theo cách sắp xếp thông dụng trong giáo trình. Bắt mạch là kỹ năng cần thầy hướng dẫn trực tiếp; mạch phải kết hợp tứ chẩn, không dùng riêng để kết luận bệnh.

3. Sáu yếu tố để phân biệt mạch

Yếu tố Cặp tương phản
Vị trí (nông sâu) Phù – Trầm
Tốc độ Trì – Sác
Độ mạnh Hư – Thực
Độ rộng Tế – Hồng (đại)
Độ dài Đoản – Trường
Nhịp và hình dạng Kết, Xúc, Đại (ngừng); Hoạt – Sáp; Huyền, Khẩn (căng)

Nguồn: [1]

4. Mạch kiêm thường gặp

Trên thực tế mạch thường kết hợp nhiều yếu tố:

Mạch kiêm Gợi ý
Phù khẩn Biểu hàn
Phù sác Biểu nhiệt
Trầm trì Lý hàn
Trầm sác Lý nhiệt
Huyền sác Can hỏa, Can Đởm thấp nhiệt
Hoạt sác Đàm nhiệt, thấp nhiệt, thực tích
Tế sác Âm hư nội nhiệt
Trầm tế Lý hư

Nguồn: [1]

Xem Bát cương.

5. Mạch – chứng tòng xả

Thông thường mạch và chứng phù hợp nhau; khi trái nhau (ví dụ bệnh thực mà mạch vô lực), thầy thuốc phải xét đâu là bản chất để “bỏ mạch theo chứng” hoặc “bỏ chứng theo mạch”.[1] Điều này nhắc lại rằng mạch không bao giờ là căn cứ duy nhất.

6. Góc nhìn y học hiện đại

Một số mạch YHCT có thể tương ứng với hiện tượng tim mạch đo được: Kết, Xúc, Đại (ngừng nhịp) với rối loạn nhịp như ngoại tâm thu, rung nhĩ, block; Sác, Tật với nhịp nhanh; Trì với nhịp chậm. Những trường hợp này cần điện tâm đồ để chẩn đoán. Mạch Hoạt ở phụ nữ có thai là quan sát của y văn, không dùng thay thử thai. Độ đồng thuận khi phân loại mạch giữa các thầy thuốc còn chưa ổn định.[5]

Câu hỏi thường gặp

Vì sao hình sóng trong bảng không giống máy đo?

Đó là sơ đồ minh họa để so sánh các mạch với nhau (nhịp, độ nông sâu, độ mạnh), không phải đường ghi mạch thật.

Huyền và Khẩn khác nhau thế nào?

Huyền thẳng, dài như dây đàn (Can Đởm, đau, đàm ẩm); Khẩn căng và bật như dây thừng xoắn (hàn, đau).[2][1]

Kết luận

28 mạch được chia 6 nhóm phù, trầm, trì, sác, hư, thực; nắm các mạch đơn và mạch kiêm giúp quy nạp hàn – nhiệt, hư – thực, biểu – lý, nhưng mạch luôn phải đối chiếu với tứ chẩn.[2][3][1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Lý Thời Trân (李時珍). Tần Hồ mạch học (瀕湖脈學), 1564
  3. Lý Trung Tử (李中梓). Chẩn gia chính nhãn (診家正眼), 1642
  4. Vương Thúc Hòa (王叔和). Mạch kinh (脈經), thế kỷ 3
  5. O’Brien KA, Birch S. A review of the reliability of traditional East Asian medicine diagnoses. J Altern Complement Med 2009;15(4):353–366

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ