28 mạch: hình mạch và chủ bệnh
Y văn mô tả 28 loại mạch bệnh lý, được giáo trình sắp thành 6 nhóm theo mạch “gốc” – phù, trầm, trì, sác, hư, thực; mỗi mạch có hình mạch riêng (vị trí, tốc độ, nhịp, độ mạnh, hình dạng) và nhóm chứng thường gặp.[1][2][3]

1. Từ 24 mạch đến 28 mạch
Vương Thúc Hòa trong «Mạch kinh» (thế kỷ 3) mô tả 24 mạch; Lý Thời Trân trong «Tần Hồ mạch học» (1564) nâng lên 27 mạch; Lý Trung Tử trong «Chẩn gia chính nhãn» bổ sung mạch Tật thành 28 mạch – con số dùng đến nay.[4][2][3]
2. Bảng 28 mạch tương tác
Bấm vào tên nhóm để lọc:
Hình mạch: Đặt nhẹ tay đã thấy, ấn mạnh thì giảm – như gỗ nổi trên mặt nước.
Chủ bệnh (theo y văn): Biểu chứng; phù mà vô lực có thể gặp ở hư chứng.
Hình mạch: To, rộng, đến mạnh đi yếu – như sóng cuộn.
Chủ bệnh (theo y văn): Nhiệt thịnh (nhiệt ở khí phận).
Hình mạch: Nổi, nhỏ, mềm – như bông nổi trên nước.
Chủ bệnh (theo y văn): Hư chứng, thấp.
Hình mạch: Nổi, tán loạn, không có gốc, ấn vào thì mất; nhịp không đều.
Chủ bệnh (theo y văn): Nguyên khí ly tán – bệnh nguy.
Hình mạch: Nổi, to, giữa rỗng hai bên có – như ấn vào cọng hành.
Chủ bệnh (theo y văn): Mất máu nhiều, tổn thương âm.
Hình mạch: Nổi, cứng ở ngoài, rỗng ở trong – như ấn mặt trống.
Chủ bệnh (theo y văn): Mất máu, di tinh, sẩy thai, băng lậu (vong huyết thất tinh).
Hình mạch: Nhẹ tay không thấy, ấn mạnh mới thấy.
Chủ bệnh (theo y văn): Lý chứng; trầm hữu lực là lý thực, vô lực là lý hư.
Hình mạch: Sâu hơn trầm, ấn sát xương mới thấy.
Chủ bệnh (theo y văn): Tà bế, quyết chứng, đau dữ dội.
Hình mạch: Trầm, thực, to, dài, hơi huyền – vững chắc không di chuyển.
Chủ bệnh (theo y văn): Âm hàn nội thực, trưng tích (khối).
Hình mạch: Trầm, nhỏ, mềm.
Chủ bệnh (theo y văn): Khí huyết bất túc, dương khí hư.
Hình mạch: Chậm, dưới 4 nhịp trong một hơi thở (khoảng dưới 60 lần/phút).
Chủ bệnh (theo y văn): Hàn chứng; hữu lực là thực hàn, vô lực là hư hàn.
Hình mạch: Khoảng 4 nhịp một hơi thở, đều, hòa hoãn; hoặc chậm và lơi.
Chủ bệnh (theo y văn): Hòa hoãn là mạch bình thường; hoãn lơi chủ thấp, Tỳ Vị hư.
Hình mạch: Đi lại khó khăn, không trơn tru – như dao cạo trên ống tre.
Chủ bệnh (theo y văn): Tinh huyết thiếu, khí trệ huyết ứ.
Hình mạch: Chậm, thỉnh thoảng ngừng một nhịp, không có quy luật.
Chủ bệnh (theo y văn): Âm thịnh khí kết, hàn đàm, ứ huyết.
Hình mạch: Nhanh, 5–6 nhịp trong một hơi thở (khoảng trên 90 lần/phút).
Chủ bệnh (theo y văn): Nhiệt chứng; hữu lực là thực nhiệt, vô lực là hư nhiệt.
Hình mạch: Nhanh, thỉnh thoảng ngừng một nhịp, không có quy luật.
Chủ bệnh (theo y văn): Dương thịnh thực nhiệt; khí huyết, đàm, thức ăn đình trệ.
Hình mạch: Rất nhanh, 7–8 nhịp trong một hơi thở.
Chủ bệnh (theo y văn): Dương cực âm kiệt, nguyên khí sắp thoát – bệnh nguy.
Hình mạch: Trơn, nhanh, ngắn, gồ lên như hạt đậu, thường rõ ở bộ quan.
Chủ bệnh (theo y văn): Đau, kinh hãi.
Hình mạch: Ba bộ, ba mức ấn đều vô lực.
Chủ bệnh (theo y văn): Hư chứng, nhất là khí huyết hư.
Hình mạch: Nhỏ như sợi chỉ nhưng rõ ràng.
Chủ bệnh (theo y văn): Khí huyết lưỡng hư, thấp.
Hình mạch: Rất nhỏ, rất mềm, lúc như có lúc như không.
Chủ bệnh (theo y văn): Dương suy, khí huyết hư cực.
Hình mạch: Ngừng có quy luật, khoảng ngừng tương đối dài.
Chủ bệnh (theo y văn): Tạng khí suy; cũng gặp khi đau, kinh hãi, chấn thương.
Hình mạch: Ngắn, không đủ bộ – chỉ rõ ở bộ quan.
Chủ bệnh (theo y văn): Khí bệnh: hữu lực là khí uất, vô lực là khí hư.
Hình mạch: Ba bộ, ba mức ấn đều hữu lực.
Chủ bệnh (theo y văn): Thực chứng.
Hình mạch: Trơn tru, qua lại lưu loát – như hạt châu lăn trên đĩa.
Chủ bệnh (theo y văn): Đàm ẩm, thực tích, thực nhiệt; phụ nữ có thai mạch thường hoạt.
Hình mạch: Căng, có lực, bật vào tay như dây thừng xoắn.
Chủ bệnh (theo y văn): Hàn, đau, thức ăn tích trệ.
Hình mạch: Dài, vượt quá bộ thốn và bộ xích.
Chủ bệnh (theo y văn): Dương chứng, nhiệt chứng, thực chứng; người khỏe mạnh cũng có thể có mạch trường hòa hoãn.
Hình mạch: Thẳng, dài, căng – như ấn lên dây đàn.
Chủ bệnh (theo y văn): Bệnh Can Đởm, đau, đàm ẩm.
3. Sáu yếu tố để phân biệt mạch
| Yếu tố | Cặp tương phản |
|---|---|
| Vị trí (nông sâu) | Phù – Trầm |
| Tốc độ | Trì – Sác |
| Độ mạnh | Hư – Thực |
| Độ rộng | Tế – Hồng (đại) |
| Độ dài | Đoản – Trường |
| Nhịp và hình dạng | Kết, Xúc, Đại (ngừng); Hoạt – Sáp; Huyền, Khẩn (căng) |
Nguồn: [1]
4. Mạch kiêm thường gặp
Trên thực tế mạch thường kết hợp nhiều yếu tố:
| Mạch kiêm | Gợi ý |
|---|---|
| Phù khẩn | Biểu hàn |
| Phù sác | Biểu nhiệt |
| Trầm trì | Lý hàn |
| Trầm sác | Lý nhiệt |
| Huyền sác | Can hỏa, Can Đởm thấp nhiệt |
| Hoạt sác | Đàm nhiệt, thấp nhiệt, thực tích |
| Tế sác | Âm hư nội nhiệt |
| Trầm tế | Lý hư |
Nguồn: [1]
Xem Bát cương.
5. Mạch – chứng tòng xả
Thông thường mạch và chứng phù hợp nhau; khi trái nhau (ví dụ bệnh thực mà mạch vô lực), thầy thuốc phải xét đâu là bản chất để “bỏ mạch theo chứng” hoặc “bỏ chứng theo mạch”.[1] Điều này nhắc lại rằng mạch không bao giờ là căn cứ duy nhất.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Một số mạch YHCT có thể tương ứng với hiện tượng tim mạch đo được: Kết, Xúc, Đại (ngừng nhịp) với rối loạn nhịp như ngoại tâm thu, rung nhĩ, block; Sác, Tật với nhịp nhanh; Trì với nhịp chậm. Những trường hợp này cần điện tâm đồ để chẩn đoán. Mạch Hoạt ở phụ nữ có thai là quan sát của y văn, không dùng thay thử thai. Độ đồng thuận khi phân loại mạch giữa các thầy thuốc còn chưa ổn định.[5]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hình sóng trong bảng không giống máy đo?
Đó là sơ đồ minh họa để so sánh các mạch với nhau (nhịp, độ nông sâu, độ mạnh), không phải đường ghi mạch thật.
Huyền và Khẩn khác nhau thế nào?
Huyền thẳng, dài như dây đàn (Can Đởm, đau, đàm ẩm); Khẩn căng và bật như dây thừng xoắn (hàn, đau).[2][1]
Kết luận
28 mạch được chia 6 nhóm phù, trầm, trì, sác, hư, thực; nắm các mạch đơn và mạch kiêm giúp quy nạp hàn – nhiệt, hư – thực, biểu – lý, nhưng mạch luôn phải đối chiếu với tứ chẩn.[2][3][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Lý Thời Trân (李時珍). Tần Hồ mạch học (瀕湖脈學), 1564
- Lý Trung Tử (李中梓). Chẩn gia chính nhãn (診家正眼), 1642
- Vương Thúc Hòa (王叔和). Mạch kinh (脈經), thế kỷ 3
- O’Brien KA, Birch S. A review of the reliability of traditional East Asian medicine diagnoses. J Altern Complement Med 2009;15(4):353–366