Lý Luận

Vọng thần

Tứ chẩn · 望神

Vọng thần: nhìn sức sống của người bệnh

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Vọng thần (望神) là quan sát “thần” – biểu hiện tổng quát của sự sống thể hiện qua ánh mắt, sắc mặt, ý thức, lời nói và cử động; đây là bước đầu tiên của vọng chẩn và có giá trị lớn trong tiên lượng: «Đắc thần giả xương, thất thần giả vong».[1][2]

Vọng thần – Tứ chẩn
Vọng thần
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về chẩn đoán: Các dấu hiệu trong bài giúp hiểu cách YHCT quan sát người bệnh, không dùng để tự chẩn đoán. Chẩn đoán YHCT cần thầy thuốc kết hợp đủ tứ chẩn, và nhiều dấu hiệu (vàng da, tím tái, đau ngực, phân đen, ho ra máu…) đòi hỏi khám y khoa ngay.

1. Thần là gì?

Thần theo nghĩa rộng là biểu hiện bên ngoài của hoạt động sống, gốc ở tinh khí của tạng phủ; theo nghĩa hẹp là ý thức, tư duy do Tâm làm chủ.[2] Xem Thần.

2. Mắt là nơi xem thần quan trọng nhất

Thiên «Đại hoặc luận» viết: tinh khí của năm tạng sáu phủ đều dồn lên mắt.[3] Vì vậy ánh mắt sáng hay mờ, linh hoạt hay đờ đẫn là dấu hiệu đầu tiên của thần.

3. Bốn mức của thần

Mức Biểu hiện Ý nghĩa
Đắc thần (có thần) Mắt sáng, linh hoạt; tỉnh táo, nói năng rõ ràng; sắc mặt tươi nhuận; cử động nhanh nhẹn Chính khí còn, bệnh nhẹ, tiên lượng tốt
Thiểu thần (kém thần) Mắt kém linh hoạt, mệt mỏi, uể oải, nói ít, cử động chậm Chính khí đã hư, thường gặp ở hư chứng, bệnh nhẹ hoặc giai đoạn hồi phục
Thất thần (mất thần) Mắt lờ đờ, sắc mặt tối, ý thức mơ hồ hoặc mê, phản ứng chậm chạp; hoặc mê sảng, quờ quạng Tinh khí suy kiệt hoặc tà khí quá thịnh, bệnh nặng
Giả thần Bệnh nặng lâu ngày bỗng tỉnh táo, nói nhiều, muốn ăn, gò má đỏ “Hồi quang phản chiếu” – dấu hiệu sắp nguy

Nguồn: [2]

4. Thần loạn

Các biểu hiện rối loạn tâm thần như lo âu, sợ hãi, cười nói vô cớ, kích động được xếp vào “thần loạn”, liên quan tới đàm, hỏa nhiễu Tâm theo cách giải thích cổ.[2] Ngày nay đây là những tình trạng cần khám chuyên khoa tâm thần, thần kinh.

5. Góc nhìn y học hiện đại

Đánh giá tổng trạng, mức tỉnh táo là bước đầu của mọi lần khám bệnh hiện đại. Ý thức lú lẫn, li bì, khó đánh thức, nói lẫn lộn đột ngột là dấu hiệu cấp cứu (có thể do nhiễm trùng nặng, đột quỵ, hạ đường huyết, ngộ độc…).[4] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]

Câu hỏi thường gặp

“Hồi quang phản chiếu” có thật không?

Y văn ghi nhận hiện tượng người bệnh nặng bỗng tỉnh táo trước khi mất; đây là quan sát kinh nghiệm, không có cách nào dựa vào đó để dự đoán chính xác.[2]

Mệt mỏi có phải “thiểu thần”?

Có thể, nhưng mệt mỏi kéo dài cần được khám để tìm nguyên nhân thực thể.

Kết luận

Vọng thần xem sức sống qua ánh mắt, ý thức, sắc mặt, cử động; bốn mức đắc thần, thiểu thần, thất thần, giả thần giúp đánh giá chính khí và tiên lượng bệnh.[1][3][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Di tinh biến khí luận» (移精變氣論)
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Đại hoặc luận» (大惑論)
  4. CDC. Signs and Symptoms of Stroke
  5. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ