Vọng thần: nhìn sức sống của người bệnh
Vọng thần (望神) là quan sát “thần” – biểu hiện tổng quát của sự sống thể hiện qua ánh mắt, sắc mặt, ý thức, lời nói và cử động; đây là bước đầu tiên của vọng chẩn và có giá trị lớn trong tiên lượng: «Đắc thần giả xương, thất thần giả vong».[1][2]

1. Thần là gì?
Thần theo nghĩa rộng là biểu hiện bên ngoài của hoạt động sống, gốc ở tinh khí của tạng phủ; theo nghĩa hẹp là ý thức, tư duy do Tâm làm chủ.[2] Xem Thần.
2. Mắt là nơi xem thần quan trọng nhất
Thiên «Đại hoặc luận» viết: tinh khí của năm tạng sáu phủ đều dồn lên mắt.[3] Vì vậy ánh mắt sáng hay mờ, linh hoạt hay đờ đẫn là dấu hiệu đầu tiên của thần.
3. Bốn mức của thần
| Mức | Biểu hiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Đắc thần (có thần) | Mắt sáng, linh hoạt; tỉnh táo, nói năng rõ ràng; sắc mặt tươi nhuận; cử động nhanh nhẹn | Chính khí còn, bệnh nhẹ, tiên lượng tốt |
| Thiểu thần (kém thần) | Mắt kém linh hoạt, mệt mỏi, uể oải, nói ít, cử động chậm | Chính khí đã hư, thường gặp ở hư chứng, bệnh nhẹ hoặc giai đoạn hồi phục |
| Thất thần (mất thần) | Mắt lờ đờ, sắc mặt tối, ý thức mơ hồ hoặc mê, phản ứng chậm chạp; hoặc mê sảng, quờ quạng | Tinh khí suy kiệt hoặc tà khí quá thịnh, bệnh nặng |
| Giả thần | Bệnh nặng lâu ngày bỗng tỉnh táo, nói nhiều, muốn ăn, gò má đỏ | “Hồi quang phản chiếu” – dấu hiệu sắp nguy |
Nguồn: [2]
4. Thần loạn
Các biểu hiện rối loạn tâm thần như lo âu, sợ hãi, cười nói vô cớ, kích động được xếp vào “thần loạn”, liên quan tới đàm, hỏa nhiễu Tâm theo cách giải thích cổ.[2] Ngày nay đây là những tình trạng cần khám chuyên khoa tâm thần, thần kinh.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Đánh giá tổng trạng, mức tỉnh táo là bước đầu của mọi lần khám bệnh hiện đại. Ý thức lú lẫn, li bì, khó đánh thức, nói lẫn lộn đột ngột là dấu hiệu cấp cứu (có thể do nhiễm trùng nặng, đột quỵ, hạ đường huyết, ngộ độc…).[4] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
“Hồi quang phản chiếu” có thật không?
Y văn ghi nhận hiện tượng người bệnh nặng bỗng tỉnh táo trước khi mất; đây là quan sát kinh nghiệm, không có cách nào dựa vào đó để dự đoán chính xác.[2]
Mệt mỏi có phải “thiểu thần”?
Có thể, nhưng mệt mỏi kéo dài cần được khám để tìm nguyên nhân thực thể.
Kết luận
Vọng thần xem sức sống qua ánh mắt, ý thức, sắc mặt, cử động; bốn mức đắc thần, thiểu thần, thất thần, giả thần giúp đánh giá chính khí và tiên lượng bệnh.[1][3][2]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Di tinh biến khí luận» (移精變氣論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Đại hoặc luận» (大惑論)
- CDC. Signs and Symptoms of Stroke
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)