Văn chẩn: nghe âm thanh và ngửi mùi
Văn chẩn (聞診) gồm hai phần – nghe âm thanh và ngửi mùi; tiếng nói, hơi thở, tiếng ho phản ánh khí của tạng phủ (mạnh là thực, yếu là hư), còn mùi phản ánh tính chất bệnh (hôi nồng thường là nhiệt, tanh nhạt thường là hàn).[1]

1. Nghe tiếng nói
Thiên «Âm dương ứng tượng đại luận»: «Thính âm thanh nhi tri sở khổ» – nghe âm thanh mà biết người bệnh khổ ở đâu.[2]
| Dấu hiệu | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|
| Tiếng to, mạnh, nói nhiều | Thực, nhiệt |
| Tiếng nhỏ, yếu, ngại nói | Hư, hàn |
| Tiếng nặng đục như nói trong buồng kín | Thấp: «thanh như tòng thất trung ngôn, thị trung khí chi thấp dã»[3] |
| Nói nhỏ, lâu lâu mới nói tiếp | Khí bị đoạt (hư nặng)[3] |
| Nói sảng, to tiếng, vô nghĩa (thiềm ngữ) | Thực nhiệt nhiễu tâm thần |
| Nói lặp đi lặp lại, nhỏ yếu (trịnh thanh) | Tâm khí hư, thần suy |
| Khàn tiếng | Mới khàn: phong hàn, phong nhiệt (thực); khàn lâu: Phế Thận âm hư (hư) |
Nguồn: [1]
2. Nghe hơi thở, ho và các âm thanh khác
| Âm thanh | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|
| Thở gấp, thô, mạnh (suyễn thực) | Tà khí ủng tắc ở Phế |
| Thở ngắn, hụt hơi, gắng sức thì nặng (suyễn hư) | Phế Thận khí hư |
| Ho tiếng nặng, đục | Thực chứng, phong hàn, đàm thấp |
| Ho khan, tiếng nhỏ | Phế táo, âm hư |
| Nấc tiếng to liên tục / nấc yếu, ngắt quãng | Vị nhiệt, thực / Vị khí hư; bệnh nặng mà nấc yếu là dấu hiệu xấu |
| Ợ hơi, ợ chua | Thức ăn tích trệ, Can Vị bất hòa |
| Thở dài (thái tức) | Can khí uất (xem Thất tình) |
Nguồn: [1]
3. Ngửi mùi
| Mùi | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|
| Hơi thở hôi | Vị nhiệt, thức ăn tích trệ, bệnh răng miệng |
| Đờm mủ tanh hôi | Phế ung |
| Phân hôi khẳm / tanh nhạt | Thấp nhiệt, thực tích / hàn |
| Nước tiểu khai nồng, đục | Thấp nhiệt ở Bàng quang |
| Khí hư hôi | Thấp nhiệt |
Nguồn: [1]
4. Góc nhìn y học hiện đại
Nghe phổi, tim, ngửi mùi vẫn là một phần của khám bệnh hiện đại. Một số dấu hiệu cần khám ngay: khó thở, thở rít; hơi thở có mùi trái cây ở người đái tháo đường (có thể nhiễm toan ceton – cấp cứu); khàn tiếng kéo dài trên 3 tuần; ho kéo dài trên 3 tuần hoặc ho ra máu. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao “văn” lại gồm cả ngửi?
Chữ 聞 trong Hán ngữ cổ có cả nghĩa nghe và ngửi, nên văn chẩn bao gồm hai phần.[1]
Hôi miệng có phải do “Vị nhiệt”?
Có thể, nhưng nguyên nhân thường gặp nhất là bệnh răng miệng, viêm xoang, trào ngược; cần khám nha khoa trước.
Kết luận
Văn chẩn nghe tiếng nói, hơi thở, ho, nấc, ợ và ngửi mùi để phân biệt hư – thực, hàn – nhiệt; nhiều dấu hiệu như khó thở, ho ra máu cần khám y khoa ngay.[2][3][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Mạch yếu tinh vi luận» (脈要精微論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)