Lý Luận

Văn chẩn: nghe và ngửi

Tứ chẩn · 聞診

Văn chẩn: nghe âm thanh và ngửi mùi

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Văn chẩn (聞診) gồm hai phần – nghe âm thanh và ngửi mùi; tiếng nói, hơi thở, tiếng ho phản ánh khí của tạng phủ (mạnh là thực, yếu là hư), còn mùi phản ánh tính chất bệnh (hôi nồng thường là nhiệt, tanh nhạt thường là hàn).[1]

Văn chẩn: nghe và ngửi – Tứ chẩn
Văn chẩn: nghe và ngửi
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về chẩn đoán: Các dấu hiệu trong bài giúp hiểu cách YHCT quan sát người bệnh, không dùng để tự chẩn đoán. Chẩn đoán YHCT cần thầy thuốc kết hợp đủ tứ chẩn, và nhiều dấu hiệu (vàng da, tím tái, đau ngực, phân đen, ho ra máu…) đòi hỏi khám y khoa ngay.

1. Nghe tiếng nói

Thiên «Âm dương ứng tượng đại luận»: «Thính âm thanh nhi tri sở khổ» – nghe âm thanh mà biết người bệnh khổ ở đâu.[2]

Dấu hiệu Ý nghĩa thường gặp
Tiếng to, mạnh, nói nhiều Thực, nhiệt
Tiếng nhỏ, yếu, ngại nói Hư, hàn
Tiếng nặng đục như nói trong buồng kín Thấp: «thanh như tòng thất trung ngôn, thị trung khí chi thấp dã»[3]
Nói nhỏ, lâu lâu mới nói tiếp Khí bị đoạt (hư nặng)[3]
Nói sảng, to tiếng, vô nghĩa (thiềm ngữ) Thực nhiệt nhiễu tâm thần
Nói lặp đi lặp lại, nhỏ yếu (trịnh thanh) Tâm khí hư, thần suy
Khàn tiếng Mới khàn: phong hàn, phong nhiệt (thực); khàn lâu: Phế Thận âm hư (hư)

Nguồn: [1]

2. Nghe hơi thở, ho và các âm thanh khác

Âm thanh Ý nghĩa thường gặp
Thở gấp, thô, mạnh (suyễn thực) Tà khí ủng tắc ở Phế
Thở ngắn, hụt hơi, gắng sức thì nặng (suyễn hư) Phế Thận khí hư
Ho tiếng nặng, đục Thực chứng, phong hàn, đàm thấp
Ho khan, tiếng nhỏ Phế táo, âm hư
Nấc tiếng to liên tục / nấc yếu, ngắt quãng Vị nhiệt, thực / Vị khí hư; bệnh nặng mà nấc yếu là dấu hiệu xấu
Ợ hơi, ợ chua Thức ăn tích trệ, Can Vị bất hòa
Thở dài (thái tức) Can khí uất (xem Thất tình)

Nguồn: [1]

Xem Phế, Vị.

3. Ngửi mùi

Mùi Ý nghĩa thường gặp
Hơi thở hôi Vị nhiệt, thức ăn tích trệ, bệnh răng miệng
Đờm mủ tanh hôi Phế ung
Phân hôi khẳm / tanh nhạt Thấp nhiệt, thực tích / hàn
Nước tiểu khai nồng, đục Thấp nhiệt ở Bàng quang
Khí hư hôi Thấp nhiệt

Nguồn: [1]

4. Góc nhìn y học hiện đại

Nghe phổi, tim, ngửi mùi vẫn là một phần của khám bệnh hiện đại. Một số dấu hiệu cần khám ngay: khó thở, thở rít; hơi thở có mùi trái cây ở người đái tháo đường (có thể nhiễm toan ceton – cấp cứu); khàn tiếng kéo dài trên 3 tuần; ho kéo dài trên 3 tuần hoặc ho ra máu. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]

Câu hỏi thường gặp

Vì sao “văn” lại gồm cả ngửi?

Chữ 聞 trong Hán ngữ cổ có cả nghĩa nghe và ngửi, nên văn chẩn bao gồm hai phần.[1]

Hôi miệng có phải do “Vị nhiệt”?

Có thể, nhưng nguyên nhân thường gặp nhất là bệnh răng miệng, viêm xoang, trào ngược; cần khám nha khoa trước.

Kết luận

Văn chẩn nghe tiếng nói, hơi thở, ho, nấc, ợ và ngửi mùi để phân biệt hư – thực, hàn – nhiệt; nhiều dấu hiệu như khó thở, ho ra máu cần khám y khoa ngay.[2][3][1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
  3. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Mạch yếu tinh vi luận» (脈要精微論)
  4. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ