Lý Luận

Vọng sắc

Tứ chẩn · 望色

Vọng sắc: đọc màu sắc và độ tươi nhuận của da mặt

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Vọng sắc (望色) là quan sát màu sắc (sắc) và độ tươi nhuận (trạch) của da, chủ yếu ở mặt; sắc cho biết tính chất bệnh và tạng bị bệnh, trạch cho biết tinh khí còn hay suy.[1]

Vọng sắc – Tứ chẩn
Vọng sắc
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về chẩn đoán: Các dấu hiệu trong bài giúp hiểu cách YHCT quan sát người bệnh, không dùng để tự chẩn đoán. Chẩn đoán YHCT cần thầy thuốc kết hợp đủ tứ chẩn, và nhiều dấu hiệu (vàng da, tím tái, đau ngực, phân đen, ho ra máu…) đòi hỏi khám y khoa ngay.

1. Sắc mặt bình thường

Sắc mặt bình thường của người châu Á là vàng hồng ẩn hiện, tươi sáng, nhuận, gọi là thường sắc.[1] Thường sắc gồm chủ sắc (màu da bẩm sinh, cả đời ít đổi) và khách sắc (thay đổi nhẹ theo mùa, thời tiết, công việc, cảm xúc) – đều không phải bệnh.[1]

2. Năm sắc bệnh lý

Thiên «Ngũ sắc» viết: «Thanh hắc vi thống, hoàng xích vi nhiệt, bạch vi hàn» – xanh đen là đau, vàng đỏ là nhiệt, trắng là hàn.[2]

Sắc Tạng (ngũ hành) Thường chủ Ví dụ
Xanh Can Hàn, đau, ứ huyết, kinh phong Mặt xanh tái khi đau bụng lạnh; trẻ sốt cao mặt xanh, môi tím dễ co giật
Đỏ Tâm Nhiệt Cả mặt đỏ: thực nhiệt; chỉ gò má đỏ về chiều: âm hư; bệnh nặng mà mặt đỏ như thoa phấn: giả nhiệt
Vàng Tỳ Tỳ hư, thấp Vàng úa: Tỳ hư; vàng da vàng mắt (hoàng đản): tươi sáng là dương hoàng (thấp nhiệt), tối sạm là âm hoàng (hàn thấp)
Trắng Phế Hư, hàn, mất máu Trắng nhợt: khí huyết hư; trắng bệch, mồ hôi lạnh: dương thoát
Đen Thận Thận hư, hàn, thủy ẩm, ứ huyết Quầng mắt thâm: Thận hư hoặc thủy ẩm; mặt đen sạm, khô: Thận tinh suy

Nguồn: [1]

3. Tươi nhuận hay khô tối

Cùng một sắc, nếu tươi sáng, nhuận (có “vị khí”) thì bệnh nhẹ, dễ hồi phục; nếu khô, tối, lộ rõ ra ngoài thì tinh khí đã suy, bệnh nặng.[1][3]

4. Phân vùng mặt theo tạng phủ

Thiên «Thích nhiệt» mô tả khi tạng có nhiệt thì vùng mặt tương ứng đỏ trước: má trái – Can, trán – Tâm, mũi – Tỳ, má phải – Phế, cằm – Thận.[4] Thiên «Ngũ sắc» có cách chia chi tiết hơn, lấy mũi (minh đường) làm trung tâm.[2] Các cách phân vùng này có tính quy ước và chỉ dùng làm tham khảo.

5. Góc nhìn y học hiện đại

Một số sắc mặt là dấu hiệu cần khám ngay: vàng da, vàng mắt (bệnh gan, mật, tan máu); môi, đầu chi tím tái (thiếu oxy – cấp cứu nếu kèm khó thở); da nhợt nhiều (thiếu máu, cần xét nghiệm). Màu da còn phụ thuộc ánh sáng, mỹ phẩm, sắc tố bẩm sinh, nên vọng sắc cần ánh sáng tự nhiên và kết hợp tứ chẩn. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]

Câu hỏi thường gặp

Mặt đỏ có luôn là nhiệt?

Không. Mặt đỏ cả mặt thường là thực nhiệt, gò má đỏ về chiều là âm hư, còn bệnh nặng mà mặt đỏ, tay chân lạnh có thể là “giả nhiệt” (chân hàn giả nhiệt).[1] Xem Hàn – nhiệt.

Quầng thâm mắt là Thận hư?

Y văn gắn quầng thâm với Thận hư hoặc thủy ẩm, nhưng thiếu ngủ, dị ứng, di truyền cũng gây quầng thâm.[1]

Kết luận

Vọng sắc xem năm sắc xanh, đỏ, vàng, trắng, đen để biết tính chất bệnh và tạng liên quan, và xem độ tươi nhuận để biết tinh khí còn hay suy; vài sắc như vàng da, tím tái là dấu hiệu cần khám y khoa ngay.[2][4][1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Ngũ sắc» (五色)
  3. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Mạch yếu tinh vi luận» (脈要精微論)
  4. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thích nhiệt» (刺熱)
  5. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ