Vọng hình thái: hình thể, tư thế và các bộ phận
Vọng hình thái (望形態) là quan sát hình thể (béo, gầy, mạnh, yếu), tư thế và cử động, cùng các bộ phận như đầu mặt, ngũ quan, da; hình thể phản ánh tạng phủ, khí huyết bên trong, còn tư thế phản ánh tính chất hàn – nhiệt, hư – thực của bệnh.[1]

1. Hình thể
| Hình thể | Ý nghĩa theo y văn |
|---|---|
| Cường tráng: xương to, cơ chắc, da nhuận | Khí huyết đầy đủ, ít bệnh, bệnh dễ khỏi |
| Yếu ớt: xương nhỏ, cơ mỏng, da khô | Khí huyết bất túc, dễ mắc bệnh |
| Béo, ăn ít, mệt, thở ngắn | Khí hư, nhiều đàm thấp (“người béo nhiều đàm thấp”) |
| Gầy, ăn nhiều, da khô | Âm hư, Vị nhiệt (“người gầy nhiều hỏa”) |
Nguồn: [1]
Xem Đàm ẩm và Âm dương thất điều.
2. Tư thế và cử động
| Quan sát | Thiên về |
|---|---|
| Thích nằm duỗi, quay ra ngoài, hất chăn, bứt rứt | Dương, nhiệt, thực |
| Thích nằm co, quay vào trong, đắp chăn, ít cử động | Âm, hàn, hư |
| Ngồi tì ngực thở, không nằm được | Phế thực (đàm ủng) hoặc thủy ẩm |
| Run, co giật, cứng gáy, uốn ván | Nội phong (xem Nội sinh ngũ tà) |
| Một bên người yếu, méo miệng | Trúng phong – cấp cứu đột quỵ[2] |
Nguồn: [1]
3. Đầu mặt và ngũ quan
| Bộ phận | Liên hệ | Dấu hiệu ví dụ |
|---|---|---|
| Mắt | Can; tinh khí ngũ tạng | Mắt đỏ: Can hỏa, phong nhiệt; mắt vàng: hoàng đản; mi mắt sụp: Tỳ khí hư |
| Tai | Thận | Vành tai khô đen: Thận tinh suy |
| Mũi | Phế | Cánh mũi phập phồng: Phế nhiệt, khó thở |
| Môi, miệng | Tỳ | Môi nhợt: huyết hư; môi đỏ khô: nhiệt; môi tím: ứ huyết, hàn |
| Răng, lợi | Thận, Vị | Lợi sưng đỏ, chảy máu: Vị nhiệt |
| Họng | Phế, Vị, Thận | Họng đỏ sưng đau: phong nhiệt, thực nhiệt |
Nguồn: [1]
4. Da
Quan sát màu, độ nhuận, phù, ban chẩn: ban (phẳng, sờ không gồ, thường nặng hơn) và chẩn (nổi gồ như hạt kê); ban chẩn nhiều, màu đỏ thẫm gợi ý nhiệt vào dinh huyết.[1] Xem Biện chứng vệ – khí – dinh – huyết.
5. Xem chỉ văn ở trẻ nhỏ
Với trẻ dưới 3 tuổi, y văn xem tĩnh mạch nông ở mặt trong ngón trỏ, chia ba đốt là phong quan, khí quan, mệnh quan. Khẩu quyết: “phù trầm phân biểu lý, hồng tử biện hàn nhiệt, đạm trệ định hư thực, tam quan trắc khinh trọng” – nổi hay chìm phân biểu lý, đỏ hay tím phân hàn nhiệt, nhạt hay tắc phân hư thực, lan tới đốt nào biết bệnh nhẹ hay nặng.[1] Đây là phương pháp kinh nghiệm; trẻ sốt cao, li bì, co giật, thở nhanh cần đưa đi khám ngay.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Quan sát thể trạng, tư thế, da, niêm mạc cũng là một phần của khám lâm sàng hiện đại; tuy vậy các dấu hiệu này cần được giải thích bằng bệnh học và xác nhận bằng cận lâm sàng. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
Người béo có phải luôn đàm thấp?
Không; y văn chỉ nói khuynh hướng. Chẩn đoán phải dựa vào toàn bộ tứ chẩn.[1]
Vì sao xem mắt lại liên quan Can?
Theo tạng tượng, Can khai khiếu ra mắt; đồng thời tinh khí ngũ tạng đều dồn lên mắt.[4][1]
Kết luận
Vọng hình thái xem hình thể, tư thế, ngũ quan, da và chỉ văn trẻ nhỏ để suy ra khí huyết, tạng phủ và tính chất bệnh; nhiều dấu hiệu (yếu nửa người, tím tái, trẻ co giật) là tình huống cấp cứu.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- CDC. Signs and Symptoms of Stroke
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Đại hoặc luận» (大惑論)