Lý Luận

Thiệt chẩn: rêu lưỡi

Tứ chẩn · 舌苔

Thiệt chẩn: xem rêu lưỡi

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Rêu lưỡi (舌苔) là lớp phủ trên mặt lưỡi do Vị khí bốc lên mà thành; rêu phản ánh chủ yếu tính chất của tà khí (hàn hay nhiệt, thấp hay táo) và độ nông sâu của bệnh, đồng thời cho biết Vị khí còn hay suy.[1]

Thiệt chẩn: rêu lưỡi – Tứ chẩn
Thiệt chẩn: rêu lưỡi
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về chẩn đoán: Các dấu hiệu trong bài giúp hiểu cách YHCT quan sát người bệnh, không dùng để tự chẩn đoán. Chẩn đoán YHCT cần thầy thuốc kết hợp đủ tứ chẩn, và nhiều dấu hiệu (vàng da, tím tái, đau ngực, phân đen, ho ra máu…) đòi hỏi khám y khoa ngay.

1. Rêu bình thường

Rêu trắng mỏng, phân bố đều, hơi ẩm, nhìn thấu được thân lưỡi bên dưới – gọi là “thấy đáy”.[1]

2. Sơ đồ tương tác

Chọn “rêu lưỡi” trong sơ đồ để xem các loại rêu thường gặp:

Chất lưỡi
Rêu lưỡi
Hình vẽ minh họa giản lược, không phải ảnh lâm sàng. Bấm vào một vùng lưỡi để xem tạng phủ tương ứng; chọn chất lưỡi và rêu lưỡi để xem ý nghĩa theo y văn. Nhận định lưỡi luôn phải kết hợp với vọng, văn, vấn, thiết chẩn.

3. Chất rêu

Đặc điểm Ý nghĩa
Dày / mỏng Mỏng (thấy đáy): tà nông, bệnh nhẹ; dày (không thấy đáy): tà vào sâu, đàm thấp, thực tích
Nhuận / khô / trơn ướt Nhuận: tân dịch còn; khô: nhiệt thịnh thương tân hoặc dương hư không hóa được tân; trơn ướt nhiều nước: hàn thấp, thủy ẩm
Nhớt (nị) Hạt mịn dính chặt, khó cạo: thấp trọc, đàm ẩm
Bã đậu (hủ) Hạt thô, xốp, dễ cạo: thức ăn tích trệ, đàm trọc
Bóc Rêu bóc từng mảng (lưỡi bản đồ) hoặc trơn láng không rêu: Vị âm, Vị khí hao tổn
Có gốc / không gốc Rêu bám chặt (có gốc): Vị khí còn; rêu nổi, dễ cạo sạch (không gốc): Vị khí suy

Nguồn: [1]

4. Màu rêu

Trắng: biểu chứng, hàn chứng; vàng: lý chứng, nhiệt chứng; xám – đen: bệnh nặng (khô là nhiệt cực, ướt là hàn cực).[1] Xem Hàn – nhiệt và Biểu – lý.

5. Theo dõi diễn biến

Rêu từ mỏng chuyển dày là tà tiến, bệnh nặng lên; từ dày chuyển mỏng, trở lại trắng mỏng là tà lui.[1] Rêu đột ngột bóc sạch trong bệnh nặng là dấu hiệu Vị khí, Vị âm suy.

6. Kết hợp chất lưỡi và rêu lưỡi

Kết hợp Gợi ý
Lưỡi đỏ, rêu vàng dày Thực nhiệt
Lưỡi đỏ, ít rêu hoặc bóc Âm hư nội nhiệt
Lưỡi nhạt bệu, rêu trắng trơn Dương hư, thủy thấp
Lưỡi nhạt, rêu vàng nhớt Tỳ hư kèm thấp nhiệt (hư thực thác tạp)

Nguồn: [1]

Xem Chất lưỡi.

7. Góc nhìn y học hiện đại

Trong nghiên cứu độ tin cậy của Ko và cộng sự, “rêu vàng” và “rêu dày” có mức đồng thuận khá (kappa 0,69 và 0,60), còn “rêu ướt” thấp (0,29).[2] Rêu trắng dày khó cạo có thể do nấm miệng, rêu đen có thể do kháng sinh, thuốc lá, thực phẩm; những thay đổi kéo dài cần khám.

Câu hỏi thường gặp

Có nên cạo rêu lưỡi?

Vệ sinh lưỡi nhẹ nhàng là thói quen tốt; tuy vậy trước khi đi khám YHCT không nên cạo lưỡi để thầy thuốc xem được rêu thật.[1]

Rêu vàng có phải luôn là nhiệt?

Thường là nhiệt, nhưng cần loại trừ rêu nhuộm màu do thức ăn, thuốc, thuốc lá.[1]

Kết luận

Rêu lưỡi do Vị khí sinh ra, phản ánh tính chất và độ sâu của tà khí; xem chất rêu (dày mỏng, khô nhuận, nhớt, bóc, có gốc) và màu rêu (trắng, vàng, xám đen), luôn kết hợp với chất lưỡi.[1][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Ko MM và cộng sự. Interobserver reliability of tongue diagnosis using traditional Korean medicine for stroke patients. Evid Based Complement Alternat Med 2012:209345

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ