Lý Luận

Thiệt chẩn: chất lưỡi

Tứ chẩn · 舌質

Thiệt chẩn: xem chất lưỡi

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Thiệt chẩn (舌診) gồm xem chất lưỡi (thân lưỡi) và rêu lưỡi; chất lưỡi phản ánh chủ yếu tình trạng chính khí, khí huyết của tạng phủ, còn rêu lưỡi phản ánh chủ yếu tính chất và độ nông sâu của tà khí.[1]

Thiệt chẩn: chất lưỡi – Tứ chẩn
Thiệt chẩn: chất lưỡi
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về chẩn đoán: Các dấu hiệu trong bài giúp hiểu cách YHCT quan sát người bệnh, không dùng để tự chẩn đoán. Chẩn đoán YHCT cần thầy thuốc kết hợp đủ tứ chẩn, và nhiều dấu hiệu (vàng da, tím tái, đau ngực, phân đen, ho ra máu…) đòi hỏi khám y khoa ngay.

1. Vì sao lưỡi phản ánh tạng phủ?

Lưỡi là “mầm của Tâm” (Tâm khai khiếu ra lưỡi); kinh Tỳ nối với cuống lưỡi và tỏa dưới lưỡi; kinh Thận đi kẹp hai bên cuống lưỡi; nhiều đường kinh khác cũng lên lưỡi.[2][1] Chuyên luận về lưỡi sớm nhất còn lại là «Ngao thị thương hàn kim kính lục» (thế kỷ 14); đến học phái Ôn bệnh, Diệp Thiên Sĩ đặc biệt coi trọng biện lưỡi.[3][4]

2. Sơ đồ lưỡi tương tác

Chất lưỡi
Rêu lưỡi
Hình vẽ minh họa giản lược, không phải ảnh lâm sàng. Bấm vào một vùng lưỡi để xem tạng phủ tương ứng; chọn chất lưỡi và rêu lưỡi để xem ý nghĩa theo y văn. Nhận định lưỡi luôn phải kết hợp với vọng, văn, vấn, thiết chẩn.

3. Cách xem lưỡi

– Xem dưới ánh sáng tự nhiên, người bệnh thè lưỡi tự nhiên, không gồng; xem nhanh, theo thứ tự đầu lưỡi → giữa → hai bên → cuống.[1]

– Tránh xem ngay sau khi ăn uống đồ có màu (cà phê, kẹo, nghệ…), hút thuốc, cạo lưỡi.[1]

– Kết hợp xem tĩnh mạch dưới lưỡi: giãn to, tím sẫm gợi ý ứ huyết.[1]

4. Bốn yếu tố của chất lưỡi

Thần lưỡi

Lưỡi tươi nhuận, cử động linh hoạt là “vinh” (có thần, bệnh nhẹ); khô, tối, cứng là “khô” (mất thần, bệnh nặng).[1]

Sắc lưỡi

Xem các lựa chọn “chất lưỡi” trong sơ đồ: hồng nhạt (bình thường), nhạt, đỏ, đỏ thẫm (giáng), tím.[1]

Hình lưỡi

Hình Ý nghĩa thường gặp
Già (thô, chắc) / non (mịn, bệu) Thực / hư
Bệu to, có dấu răng hai bên Tỳ hư, dương hư, thủy thấp
Gầy mỏng Khí huyết hư (nhạt) hoặc âm hư (đỏ)
Nứt Âm huyết hao tổn; một số người có lưỡi nứt bẩm sinh
Gai đỏ, điểm đỏ Nhiệt thịnh
Điểm, mảng tím Ứ huyết

Thái lưỡi (cử động)

Thái Ý nghĩa thường gặp
Cứng, nói khó Nhiệt vào Tâm bào, đàm trở, hoặc trúng phong
Mềm nhẽo Khí huyết, âm dịch hao tổn nặng
Run Hư hoặc nội phong
Lệch một bên Trúng phong (đột quỵ) – cấp cứu[5]
Thè ra, liếm môi Tâm Tỳ có nhiệt

Nguồn: [1]

5. Góc nhìn y học hiện đại

Nghiên cứu ở 628 người bệnh đột quỵ cho thấy hai thầy thuốc độc lập đồng thuận ở mức trung bình đến khá với phần lớn dấu hiệu lưỡi (hệ số kappa khoảng 0,42–0,69), thấp hơn với “lưỡi nhạt” và “rêu ướt”.[6] Tổng quan rộng hơn ghi nhận độ tin cậy của thiệt chẩn thay đổi nhiều.[7] Lưỡi đổi màu, đau, có mảng trắng, vết loét lâu không lành (trên 2 tuần) cần khám răng hàm mặt hoặc tai mũi họng.

Câu hỏi thường gặp

Tự soi lưỡi mỗi sáng có giúp biết bệnh?

Có thể thấy những thay đổi rõ, nhưng không nên tự kết luận; màu lưỡi phụ thuộc ánh sáng, thức ăn, camera điện thoại.

Lưỡi có dấu răng là bệnh?

Y văn gắn với Tỳ hư, thấp; nhưng dấu răng cũng có thể do thói quen ép lưỡi, lưỡi to bẩm sinh.[1]

Kết luận

Chất lưỡi được xem qua thần, sắc, hình, thái và phân vùng theo tạng phủ (đầu – Tâm Phế, giữa – Tỳ Vị, hai bên – Can Đởm, cuống – Thận); chất lưỡi chủ yếu phản ánh chính khí, phải kết hợp với rêu lưỡi và tứ chẩn.[1][6]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Kinh mạch» (經脈)
  3. Ngao thị thương hàn kim kính lục (敖氏傷寒金鏡錄), bản của Đỗ Thanh Bích, 1341
  4. Diệp Thiên Sĩ (葉天士). Ôn nhiệt luận (溫熱論)
  5. CDC. Signs and Symptoms of Stroke
  6. Ko MM và cộng sự. Interobserver reliability of tongue diagnosis using traditional Korean medicine for stroke patients. Evid Based Complement Alternat Med 2012:209345
  7. O’Brien KA, Birch S. A review of the reliability of traditional East Asian medicine diagnoses. J Altern Complement Med 2009;15(4):353–366

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ