Phương Tễ

Tiểu sài hồ thang

Phương tễ · Hòa giải · 小柴胡湯

Tiểu sài hồ thang: thành phần, công năng và phân tích

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Tiểu sài hồ thang là bài chủ của phép hòa giải thiếu dương, chép trong Thương hàn luận của Trương Trọng Cảnh; bảy vị lấy Sài hồ làm chủ, chủ trị chứng bán biểu bán lý với hàn nhiệt vãng lai.[1][2]

Tiểu sài hồ thang – Phương tễ · Hòa giải
Tiểu sài hồ thang
Về dùng thuốc: Bài phân tích bài thuốc để học tập. Lượng các vị là tham khảo cho người kê đơn, không phải hướng dẫn tự bốc, tự sắc. Thuốc cổ truyền có thể gây tác dụng phụ và tương tác với thuốc tây; chỉ dùng khi có thầy thuốc chỉ định.
Có nguy cơ viêm phổi kẽ. Đã ghi nhận viêm phổi kẽ liên quan bài thuốc này, có thể tử vong; nguy cơ tăng khi dùng cùng interferon. Không dùng khi đang điều trị interferon, khi có thai, cho con bú, hoặc khi ung thư gan, xơ gan, viêm gan mạn có tiểu cầu thấp. Cũng có báo cáo tổn thương gan.[3] Thấy ho khan, khó thở, sốt sau khi dùng thuốc: ngừng thuốc và đi khám ngay.

1. Thành phần

Vị thuốc Vai trò Nguyên phương Thang tham khảo Ghi chú
Sài hồ Quân 24 g 12 g Lượng lớn nhất bài[1]
Hoàng cầm Thần 9 g 9 g
Bán hạ (chế) Tá nửa thăng 9 g Dùng dạng đã chế
Sinh khương Tá 9 g 9 g Gừng tươi
Nhân sâm Tá 9 g 6 g
Chích cam thảo Sứ 9 g 5 g
Đại táo Sứ 12 quả 4 quả

Nguồn bảng: [1]; phân vai: [4]

Cột “nguyên phương” là lượng của Thương hàn luận đã quy đổi theo Chen; cột “thang tham khảo” là liều thang hiện đại theo cùng nguồn.[1]

Quân · Thần · Tá · SứVai trò từng vị trong Tiểu sài hồ thang
  1. QuânChủ trị chứng chính
    Sài hồ12 gSơ giải tà ở thiếu dương
  2. ThầnHỗ trợ vị quân
    Hoàng cầm9 gThanh nhiệt
  3. TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụ
    Bán hạ (chế)9 gGiáng nghịch, chỉ nôn
    Sinh khương9 gGiáng nghịch, chỉ nôn
    Nhân sâm6 gBổ khí, phù chính
  4. SứDẫn thuốc, điều hòa các vị
    Chích cam thảo5 gÍch khí, điều hòa các vị
    Đại táo4 quảBổ khí, điều hòa

Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?

2. Công năng và chủ trị

Công năng: Hòa giải thiếu dương.[1]

Chủ trị: Chứng thiếu dương: hàn nhiệt vãng lai (lúc sốt lúc rét), ngực sườn đầy tức, bứt rứt, miệng đắng, kém ăn, buồn nôn, chóng mặt, họng khô, rêu lưỡi trắng mỏng, mạch huyền.[1] Xem Lục kinh biện chứng.

3. Phân tích phương

Sài hồ là quân, dùng lượng lớn nhất bài để sơ giải tà ở thiếu dương.[1][4] Hoàng cầm là thần, thanh nhiệt. Bán hạ, Sinh khương, Nhân sâm là tá: hai vị đầu giáng nghịch chỉ nôn, Nhân sâm bổ khí giúp chính khí đẩy tà. Đại táo, Chích cam thảo là sứ, bổ khí và điều hòa các vị.[4][1]

Thương hàn luận chỉ ghi các vị và lượng, không ghi vai trò; việc chia quân – thần – tá – sứ là cách phân tích của các sách đời sau, nên một số tài liệu chỉ nêu Sài hồ là vị chủ mà không chia vai các vị còn lại.[1]

Bài vừa trừ tà vừa phù chính, vừa thanh vừa ôn: đó là tinh thần của hòa pháp, dùng cho tà ở giữa biểu và lý, không thể phát hãn hay công hạ.[5]

4. Gia giảm và bài phát triển

Thương hàn luận có nhiều bài phát triển từ Tiểu sài hồ thang; các bài này sẽ được bổ sung trong những đợt sau, mỗi bài liên kết ngược về đây. Về nguyên tắc thêm bớt vị, xem Gia giảm bài thuốc.

5. Góc nhìn hiện đại

Tiểu sài hồ thang được nghiên cứu nhiều, nhất là ở Nhật Bản với tên Sho-saiko-to. Một phân tích gộp năm 2024 về sốt do ung thư cho thấy kết quả khả quan nhưng chất lượng bằng chứng thấp.[2] Vấn đề an toàn đáng chú ý nhất là viêm phổi kẽ (khoảng 1/20.000 trường hợp được ghi nhận ở Nhật) và tương tác với interferon; ngoài ra có báo cáo viêm gan, tổn thương gan.[3]

Câu hỏi thường gặp

Đang điều trị viêm gan B bằng interferon có dùng được không?

Không. Interferon làm tăng nguy cơ viêm phổi kẽ khi dùng cùng bài thuốc này; người đang dùng interferon thuộc nhóm chống chỉ định.[3]

“Thiếu dương” là gì?

Là một trong sáu kinh của Thương hàn luận, ứng với tầng “nửa ngoài nửa trong” của bệnh ngoại cảm; xem Lục kinh biện chứng.[5]

Kết luận

Tiểu sài hồ thang là bài chủ của phép hòa giải thiếu dương, lấy Sài hồ làm vị chủ, phối Hoàng cầm, Bán hạ, Sinh khương, Nhân sâm, Cam thảo, Đại táo.[1] Bài có nguy cơ viêm phổi kẽ, chống chỉ định khi dùng interferon.[3]

Tài liệu tham khảo

  1. Chen J. Herbal Monograph for Xiao Chai Hu Tang. Acupuncture Today, 7/2007 (trích Chinese Herbal Formulas and Applications)
  2. Bu Z, Xu Y, Zhou X và cộng sự. Exploring the therapeutic potential of “Xiaochaihu Decoction”: a systematic review and meta-analysis on cancer-related fever. Front Pharmacol 2024;15:1359866
  3. Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Sho-saiko-to (About Herbs, cập nhật 13/8/2025)
  4. Me & Qi. Xiao Chai Hu Tang: Benefits, Ingredients & Uses (cập nhật 19/4/2026)
  5. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ