Lý Luận

Gia giảm

Phương tễ · 加減

Gia giảm: biến hóa bài thuốc theo người bệnh

Cập nhật lần cuốiKhoảng 3 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Gia giảm (加減) là thêm, bớt vị thuốc, thay đổi liều lượng hoặc dạng thuốc của bài gốc để phù hợp với bệnh chứng cụ thể; đây là biểu hiện của “phương có định mà dùng không định”.[1]

Gia giảm – Phương tễ
Gia giảm
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về điều trị: Bài trình bày nguyên tắc điều trị ở mức lý luận để học tập. Website không đưa phác đồ, bài thuốc hay liều dùng; việc điều trị cần thầy thuốc khám, biện chứng và kê đơn, và không thay thế điều trị y khoa khi cần.

1. Gia giảm vị thuốc

Giữ quân dược, thêm bớt các vị khác theo chứng kèm:[1]

Bài gốc Thêm Bài mới Ý nghĩa
Tứ quân tử thang (Nhân sâm, Bạch truật, Phục linh, Cam thảo) Trần bì, Bán hạ Lục quân tử thang Tỳ hư kèm đàm thấp
Tứ vật thang (Thục địa, Đương quy, Bạch thược, Xuyên khung) Tứ quân tử thang Bát trân thang Khí huyết lưỡng hư
Quế chi thang Cát căn Quế chi gia Cát căn thang Kèm cứng gáy lưng

Nguồn: [1][2][3]

2. Gia giảm liều lượng

Cùng các vị nhưng thay đổi tỷ lệ liều có thể đổi quân dược và công năng. Ví dụ kinh điển: Tiểu thừa khí thang và Hậu phác tam vật thang cùng gồm Đại hoàng, Chỉ thực, Hậu phác: bài đầu lấy Đại hoàng làm quân để tả nhiệt thông tiện; bài sau tăng mạnh Hậu phác làm quân để hành khí trừ đầy (bài sau ở Kim quỹ yếu lược).[1]

3. Thay đổi dạng thuốc

Cùng thành phần, đổi dạng thuốc thì tác dụng nhanh chậm khác nhau: Lý trung hoàn (viên hoàn, tác dụng từ từ, dùng cho bệnh hoãn) và Nhân sâm thang (dạng thang, tác dụng nhanh, dùng khi bệnh cấp) có cùng thành phần.[3][1] Xem Dạng thuốc.

4. Nguyên tắc gia giảm

– Chứng chính không đổi thì giữ quân dược; chứng chính đổi thì phải đổi phương.

– Gia giảm theo biện chứng, không tùy tiện thêm nhiều vị “cho chắc”.

– Chú ý tương phản, tương úy và độc tính khi thêm vị (xem Cấm kỵ dùng thuốc).

Nguồn: [1]

5. Góc nhìn y học hiện đại

Gia giảm giúp cá thể hóa điều trị, nhưng cũng khiến mỗi đơn thuốc là một “công thức mới” khó đánh giá về an toàn, hiệu quả; vì vậy cần thầy thuốc có chuyên môn và nguồn dược liệu đạt chuẩn. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]

Câu hỏi thường gặp

Có thể tự thêm vị vào bài thuốc được kê?

Không. Thêm vị có thể làm thay đổi công năng, gây tương phản hoặc tăng độc tính.[1]

Vì sao cùng tên bài thuốc mà mỗi nơi kê khác nhau?

Vì thầy thuốc gia giảm theo người bệnh; ngoài ra các sách cũng có dị bản.[1]

Kết luận

Gia giảm gồm thêm bớt vị, thay đổi liều lượng và thay đổi dạng thuốc; ba cách này giúp một phương gốc phù hợp với nhiều trường hợp, với điều kiện giữ đúng chứng chính và nguyên tắc phối ngũ.[3][2][1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương (太平惠民和劑局方), đời Tống
  3. Trương Trọng Cảnh. Thương hàn luận (傷寒論) – phần lục kinh bệnh
  4. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ