Phân loại phương tễ theo công năng
Giáo trình Phương tễ học hiện nay xếp bài thuốc theo công năng – giải biểu, tả hạ, hòa giải, thanh nhiệt, ôn lý, bổ ích, lý khí, lý huyết, khử thấp, khử đàm, tiêu đạo… – cách phân loại bắt nguồn từ «Y phương tập giải» của Uông Ngang và gắn với bát pháp.[1][2]

1. Các cách phân loại trong lịch sử
Có nhiều cách: theo bệnh chứng (Ngũ thập nhị bệnh phương), theo tạng phủ, theo “thất phương” (đại, tiểu, hoãn, cấp, kỳ, ngẫu, phức) của Nội kinh, theo công năng (Uông Ngang, 1682) – cách cuối được dùng phổ biến nhất ngày nay.[3][1][2]
2. Các nhóm phương và bài ví dụ
| Nhóm | Pháp tương ứng | Bài ví dụ (tên gọi, chỉ để học) |
|---|---|---|
| Giải biểu tễ | Hãn | Ma hoàng thang, Quế chi thang, Ngân kiều tán |
| Tả hạ tễ | Hạ | Đại thừa khí thang |
| Hòa giải tễ | Hòa | Tiểu sài hồ thang, Tiêu dao tán |
| Thanh nhiệt tễ | Thanh | Bạch hổ thang, Hoàng liên giải độc thang |
| Ôn lý tễ | Ôn | Lý trung hoàn, Tứ nghịch thang |
| Bổ ích tễ | Bổ | Tứ quân tử thang, Tứ vật thang, Lục vị địa hoàng hoàn |
| Cố sáp tễ | (cố sáp) | Ngọc bình phong tán |
| An thần tễ | – | Toan táo nhân thang |
| Khai khiếu tễ | – | An cung ngưu hoàng hoàn |
| Lý khí tễ | Tiêu (hành khí) | Việt cúc hoàn |
| Lý huyết tễ | Tiêu (hoạt huyết), chỉ huyết | Huyết phủ trục ứ thang |
| Trị phong tễ | – | Thiên ma câu đằng ẩm |
| Trị táo tễ | – | Thanh táo cứu phế thang |
| Khử thấp tễ | – | Ngũ linh tán |
| Khử đàm tễ | Tiêu (hóa đàm) | Nhị trần thang |
| Tiêu đạo tễ | Tiêu | Bảo hòa hoàn |
| Khu trùng tễ | – | Ô mai hoàn |
Nguồn: [2]
Tên bài thuốc được nêu để học phân loại; website không ghi thành phần liều lượng và không khuyến khích tự dùng.
3. Liên hệ với các bài lý luận
Mỗi nhóm phương là sự cụ thể hóa của một pháp: xem Bát pháp, Hãn, thổ, hạ, Hòa, ôn, thanh, Tiêu, bổ; và mỗi pháp lại xuất phát từ bát cương và các phương pháp biện chứng.
4. Góc nhìn y học hiện đại
Một số bài cổ đã được nghiên cứu trên lâm sàng, nhưng phần lớn bằng chứng còn hạn chế; các chế phẩm thương mại mang tên bài cổ có thể khác thành phần, hàm lượng so với y văn. Người bệnh cần chọn sản phẩm được cấp phép và dùng theo chỉ định.[4]
Câu hỏi thường gặp
Biết tên bài thuốc và nhóm thì có tự mua được không?
Không nên. Cùng một nhóm nhưng mỗi bài dùng cho chứng khác nhau; chọn sai bài có thể làm bệnh nặng thêm.[2]
“Ngân kiều tán” có liên quan Kim ngân hoa, Liên kiều trong kho dược liệu?
Có – tên bài lấy từ hai vị chính: Kim ngân hoa và Liên kiều.[2]
Kết luận
Phân loại phương tễ theo công năng gồm khoảng 17 nhóm, tương ứng với bát pháp và các phép trị khác; đây là “bản đồ” để học các bài thuốc kinh điển ở mức lý luận.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Uông Ngang (汪昂). Y phương tập giải (醫方集解), 1682
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Ngũ thập nhị bệnh phương (五十二病方), thẻ tre khai quật ở Mã Vương Đôi
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)