Lý Luận

Phân loại phương tễ

Phương tễ · 方劑分類

Phân loại phương tễ theo công năng

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Giáo trình Phương tễ học hiện nay xếp bài thuốc theo công năng – giải biểu, tả hạ, hòa giải, thanh nhiệt, ôn lý, bổ ích, lý khí, lý huyết, khử thấp, khử đàm, tiêu đạo… – cách phân loại bắt nguồn từ «Y phương tập giải» của Uông Ngang và gắn với bát pháp.[1][2]

Phân loại phương tễ – Phương tễ
Phân loại phương tễ
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về điều trị: Bài trình bày nguyên tắc điều trị ở mức lý luận để học tập. Website không đưa phác đồ, bài thuốc hay liều dùng; việc điều trị cần thầy thuốc khám, biện chứng và kê đơn, và không thay thế điều trị y khoa khi cần.

1. Các cách phân loại trong lịch sử

Có nhiều cách: theo bệnh chứng (Ngũ thập nhị bệnh phương), theo tạng phủ, theo “thất phương” (đại, tiểu, hoãn, cấp, kỳ, ngẫu, phức) của Nội kinh, theo công năng (Uông Ngang, 1682) – cách cuối được dùng phổ biến nhất ngày nay.[3][1][2]

2. Các nhóm phương và bài ví dụ

Nhóm Pháp tương ứng Bài ví dụ (tên gọi, chỉ để học)
Giải biểu tễ Hãn Ma hoàng thang, Quế chi thang, Ngân kiều tán
Tả hạ tễ Hạ Đại thừa khí thang
Hòa giải tễ Hòa Tiểu sài hồ thang, Tiêu dao tán
Thanh nhiệt tễ Thanh Bạch hổ thang, Hoàng liên giải độc thang
Ôn lý tễ Ôn Lý trung hoàn, Tứ nghịch thang
Bổ ích tễ Bổ Tứ quân tử thang, Tứ vật thang, Lục vị địa hoàng hoàn
Cố sáp tễ (cố sáp) Ngọc bình phong tán
An thần tễ – Toan táo nhân thang
Khai khiếu tễ – An cung ngưu hoàng hoàn
Lý khí tễ Tiêu (hành khí) Việt cúc hoàn
Lý huyết tễ Tiêu (hoạt huyết), chỉ huyết Huyết phủ trục ứ thang
Trị phong tễ – Thiên ma câu đằng ẩm
Trị táo tễ – Thanh táo cứu phế thang
Khử thấp tễ – Ngũ linh tán
Khử đàm tễ Tiêu (hóa đàm) Nhị trần thang
Tiêu đạo tễ Tiêu Bảo hòa hoàn
Khu trùng tễ – Ô mai hoàn

Nguồn: [2]

Tên bài thuốc được nêu để học phân loại; website không ghi thành phần liều lượng và không khuyến khích tự dùng.

3. Liên hệ với các bài lý luận

Mỗi nhóm phương là sự cụ thể hóa của một pháp: xem Bát pháp, Hãn, thổ, hạ, Hòa, ôn, thanh, Tiêu, bổ; và mỗi pháp lại xuất phát từ bát cương và các phương pháp biện chứng.

4. Góc nhìn y học hiện đại

Một số bài cổ đã được nghiên cứu trên lâm sàng, nhưng phần lớn bằng chứng còn hạn chế; các chế phẩm thương mại mang tên bài cổ có thể khác thành phần, hàm lượng so với y văn. Người bệnh cần chọn sản phẩm được cấp phép và dùng theo chỉ định.[4]

Câu hỏi thường gặp

Biết tên bài thuốc và nhóm thì có tự mua được không?

Không nên. Cùng một nhóm nhưng mỗi bài dùng cho chứng khác nhau; chọn sai bài có thể làm bệnh nặng thêm.[2]

“Ngân kiều tán” có liên quan Kim ngân hoa, Liên kiều trong kho dược liệu?

Có – tên bài lấy từ hai vị chính: Kim ngân hoa và Liên kiều.[2]

Kết luận

Phân loại phương tễ theo công năng gồm khoảng 17 nhóm, tương ứng với bát pháp và các phép trị khác; đây là “bản đồ” để học các bài thuốc kinh điển ở mức lý luận.[1][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Uông Ngang (汪昂). Y phương tập giải (醫方集解), 1682
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. Ngũ thập nhị bệnh phương (五十二病方), thẻ tre khai quật ở Mã Vương Đôi
  4. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ