Nguyên tắc dưỡng sinh trong Y học cổ truyền
Dưỡng sinh (養生) là giữ gìn và nuôi dưỡng sự sống để phòng bệnh, sống lâu khỏe mạnh; Nội kinh tóm tắt bí quyết của người xưa: «pháp ư âm dương, hòa ư thuật số, thực ẩm hữu tiết, khởi cư hữu thường, bất vọng tác lao».[1][2]

1. Nội kinh bàn về dưỡng sinh
Thiên «Thượng cổ thiên chân luận» kể rằng người xưa biết đạo dưỡng sinh: theo quy luật âm dương, điều hòa bằng các phép rèn luyện, ăn uống có chừng mực, sinh hoạt có nề nếp, không làm việc quá sức càn bậy, nên hình và thần đều vẹn, sống trọn tuổi trời.[1] Thiên này cũng viết: «Điềm đạm hư vô, chân khí tòng chi; tinh thần nội thủ, bệnh an tòng lai» – lòng thanh thản, chân khí sẽ thuận theo; tinh thần giữ vững bên trong thì bệnh từ đâu mà đến.[1]
2. Năm nguyên tắc chính
| Nguyên tắc | Nội dung | Bài chi tiết |
|---|---|---|
| Thuận theo tự nhiên | Sống theo nhịp ngày đêm, bốn mùa | Dưỡng sinh mùa xuân, hạ, mùa thu, đông |
| Điều hòa tình chí | Giữ tinh thần thanh thản, tránh cảm xúc thái quá | Dưỡng sinh tình chí |
| Ăn uống có tiết độ | Đủ, đa dạng, không thiên lệch | Thực dưỡng |
| Vận động vừa sức | Đạo dẫn, khí công, thái cực, đi bộ… | Vận động dưỡng sinh |
| Giữ gìn tinh khí | Sinh hoạt điều độ, không lao lực, phòng dục quá mức | Lao dật và phòng dục |
Nguồn: [2]
3. Dưỡng sinh theo từng người
Mỗi người có thể chất khác nhau nên cách dưỡng sinh cũng khác (xem Thể chất học): người thiên hàn tránh đồ lạnh, người thiên nhiệt tránh đồ cay nóng, người nhiều đàm thấp hạn chế đồ béo ngọt.[2]
4. Dưỡng sinh trong y học Việt Nam
– Tuệ Tĩnh được truyền tụng với lời dạy giữ gìn sức khỏe bằng cách giữ tinh, dưỡng khí, giữ thần, ăn uống sinh hoạt điều độ.[2] Xem Tuệ Tĩnh.
– Hải Thượng Lãn Ông viết riêng quyển «Vệ sinh yếu quyết» trong bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh, bàn về giữ gìn sức khỏe theo mùa, ăn uống, tinh thần.[3] Xem Hải Thượng Lãn Ông.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Các khuyến nghị hiện đại – ăn uống lành mạnh, vận động đều, ngủ đủ (người lớn từ 7 giờ mỗi đêm), không hút thuốc, hạn chế rượu, quản lý căng thẳng – rất gần với nguyên tắc dưỡng sinh cổ truyền.[4][5][6][7] Điểm khác là y học hiện đại thêm tiêm chủng, khám sàng lọc định kỳ – những biện pháp nên kết hợp.
Câu hỏi thường gặp
Dưỡng sinh có cần dùng thuốc?
Không. Trọng tâm là lối sống; thuốc chỉ dùng khi có bệnh và có thầy thuốc chỉ định.[2]
“Điềm đạm hư vô” nghĩa là sống thờ ơ?
Không, mà là giữ lòng thanh thản, ít ham muốn thái quá, để tinh thần không bị xáo trộn.[1]
Kết luận
Dưỡng sinh dựa trên thuận theo tự nhiên, điều hòa tình chí, ăn uống tiết độ, vận động vừa sức và giữ gìn tinh khí – những nguyên tắc mà khoa học hiện đại cũng khuyến nghị.[1][3][2]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thượng cổ thiên chân luận» (上古天真論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Hải Thượng y tông tâm lĩnh, quyển «Vệ sinh yếu quyết»
- World Health Organization. Healthy diet – fact sheet
- World Health Organization. Physical activity – fact sheet
- CDC. Are You Getting Enough Sleep?
- NIMH (Viện Sức khỏe Tâm thần Hoa Kỳ). I’m So Stressed Out! Fact Sheet