Thực dưỡng: ăn uống để dưỡng sinh
Thực dưỡng (食養) là dùng ăn uống để nuôi dưỡng cơ thể, giữ cân bằng âm dương và hỗ trợ phòng bệnh; YHCT quan niệm “dược thực đồng nguyên” – thuốc và thức ăn cùng một nguồn, cùng có tính vị.[1]

1. Nguyên tắc của Nội kinh
Thiên «Tạng khí pháp thời luận»: «Ngũ cốc vi dưỡng, ngũ quả vi trợ, ngũ súc vi ích, ngũ thái vi sung» – ngũ cốc để nuôi dưỡng, hoa quả để hỗ trợ, thịt để bồi bổ, rau để bổ sung; khí vị hòa hợp thì bổ ích tinh khí.[2] Đây là một trong những nguyên tắc dinh dưỡng đa dạng sớm nhất.
2. Tôn Tư Mạc: trước hết dùng thức ăn
Danh y đời Đường Tôn Tư Mạc dành riêng thiên «Thực trị» và khuyên: khi chữa bệnh, trước hết dùng thức ăn để điều chỉnh, thức ăn không khỏi mới dùng thuốc.[3]
3. Tính vị của thực phẩm
Như vị thuốc, thức ăn cũng được xếp theo tứ khí và ngũ vị:
| Tính | Ví dụ thực phẩm (theo quan niệm dân gian, y văn) |
|---|---|
| Mát, lạnh | Rau má, mướp đắng, dưa hấu, đậu xanh, cua |
| Bình | Gạo, khoai lang, đậu đỗ, thịt lợn |
| Ấm, nóng | Gừng, hành, tỏi, quế, thịt dê, rượu |
Nguồn: [1]
Một số vị vừa là thuốc vừa là thực phẩm, ví dụ Đại táo, Bạc hà, Cúc hoa.
4. Ăn theo thể chất và theo mùa
| Đối tượng | Gợi ý theo YHCT |
|---|---|
| Thể thiên hàn (dương hư) | Hạn chế đồ sống lạnh, ưu tiên món ấm |
| Thể thiên nhiệt (âm hư, thấp nhiệt) | Hạn chế đồ cay nóng, chiên rán, rượu |
| Thể đàm thấp | Hạn chế đồ béo ngọt, ăn thanh đạm |
| Mùa hè | Thanh đạm, đủ nước; mùa đông: món ấm, đủ chất |
Nguồn: [1]
Xem Chín loại thể chất và Ăn uống thất điều.
5. Ăn uống có tiết độ
Không quá no, không để quá đói, ăn đúng giờ, nhai kỹ, không ăn khuya; «ẩm thực tự bội, tràng vị nãi thương».[4][1]
6. Góc nhìn y học hiện đại
WHO khuyến nghị ăn đa dạng, nhiều rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, đậu; hạn chế muối dưới 5 g/ngày, đường tự do và chất béo bão hòa.[5] Khái niệm “tính hàn – nhiệt” của thực phẩm không có trong dinh dưỡng học hiện đại, nhưng nguyên tắc đa dạng, điều độ là điểm chung. Người bệnh đái tháo đường, thận, gout… cần chế độ ăn theo hướng dẫn của bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng.
Câu hỏi thường gặp
“Thuốc bổ không bằng ăn bổ” có đúng không?
Phù hợp với tinh thần thực dưỡng: dinh dưỡng hợp lý là nền tảng; thuốc bổ chỉ dùng khi có chỉ định.[3][1]
Món ăn bài thuốc có tự nấu được không?
Những món dùng thực phẩm thông thường có thể dùng hợp lý; món có dược liệu nên hỏi thầy thuốc, nhất là phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc.
Kết luận
Thực dưỡng dựa trên “dược thực đồng nguyên”, ăn đa dạng (ngũ cốc vi dưỡng…), dùng tính vị thức ăn phù hợp thể chất và mùa, ăn có tiết độ – gần với khuyến nghị dinh dưỡng hiện đại.[2][3][5][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tạng khí pháp thời luận» (藏氣法時論)
- Tôn Tư Mạc (孫思邈). Bị cấp thiên kim yếu phương (備急千金要方), thiên «Thực trị»
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tý luận» (痹論)
- World Health Organization. Healthy diet – fact sheet