Lý Luận

Thực dưỡng (ẩm thực dưỡng sinh)

Dưỡng sinh và thể chất · 食養

Thực dưỡng: ăn uống để dưỡng sinh

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Thực dưỡng (食養) là dùng ăn uống để nuôi dưỡng cơ thể, giữ cân bằng âm dương và hỗ trợ phòng bệnh; YHCT quan niệm “dược thực đồng nguyên” – thuốc và thức ăn cùng một nguồn, cùng có tính vị.[1]

Thực dưỡng (ẩm thực dưỡng sinh) – Dưỡng sinh và thể chất
Thực dưỡng (ẩm thực dưỡng sinh)
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về dưỡng sinh: Bài trình bày quan niệm dưỡng sinh của YHCT để tham khảo cho lối sống lành mạnh; không thay thế khám chữa bệnh, không thay thế thuốc đang điều trị. Người có bệnh mạn tính, phụ nữ có thai nên hỏi bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn hay luyện tập.

1. Nguyên tắc của Nội kinh

Thiên «Tạng khí pháp thời luận»: «Ngũ cốc vi dưỡng, ngũ quả vi trợ, ngũ súc vi ích, ngũ thái vi sung» – ngũ cốc để nuôi dưỡng, hoa quả để hỗ trợ, thịt để bồi bổ, rau để bổ sung; khí vị hòa hợp thì bổ ích tinh khí.[2] Đây là một trong những nguyên tắc dinh dưỡng đa dạng sớm nhất.

2. Tôn Tư Mạc: trước hết dùng thức ăn

Danh y đời Đường Tôn Tư Mạc dành riêng thiên «Thực trị» và khuyên: khi chữa bệnh, trước hết dùng thức ăn để điều chỉnh, thức ăn không khỏi mới dùng thuốc.[3]

3. Tính vị của thực phẩm

Như vị thuốc, thức ăn cũng được xếp theo tứ khí và ngũ vị:

Tính Ví dụ thực phẩm (theo quan niệm dân gian, y văn)
Mát, lạnh Rau má, mướp đắng, dưa hấu, đậu xanh, cua
Bình Gạo, khoai lang, đậu đỗ, thịt lợn
Ấm, nóng Gừng, hành, tỏi, quế, thịt dê, rượu

Nguồn: [1]

Một số vị vừa là thuốc vừa là thực phẩm, ví dụ Đại táo, Bạc hà, Cúc hoa.

4. Ăn theo thể chất và theo mùa

Đối tượng Gợi ý theo YHCT
Thể thiên hàn (dương hư) Hạn chế đồ sống lạnh, ưu tiên món ấm
Thể thiên nhiệt (âm hư, thấp nhiệt) Hạn chế đồ cay nóng, chiên rán, rượu
Thể đàm thấp Hạn chế đồ béo ngọt, ăn thanh đạm
Mùa hè Thanh đạm, đủ nước; mùa đông: món ấm, đủ chất

Nguồn: [1]

Xem Chín loại thể chất và Ăn uống thất điều.

5. Ăn uống có tiết độ

Không quá no, không để quá đói, ăn đúng giờ, nhai kỹ, không ăn khuya; «ẩm thực tự bội, tràng vị nãi thương».[4][1]

6. Góc nhìn y học hiện đại

WHO khuyến nghị ăn đa dạng, nhiều rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, đậu; hạn chế muối dưới 5 g/ngày, đường tự do và chất béo bão hòa.[5] Khái niệm “tính hàn – nhiệt” của thực phẩm không có trong dinh dưỡng học hiện đại, nhưng nguyên tắc đa dạng, điều độ là điểm chung. Người bệnh đái tháo đường, thận, gout… cần chế độ ăn theo hướng dẫn của bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng.

Câu hỏi thường gặp

“Thuốc bổ không bằng ăn bổ” có đúng không?

Phù hợp với tinh thần thực dưỡng: dinh dưỡng hợp lý là nền tảng; thuốc bổ chỉ dùng khi có chỉ định.[3][1]

Món ăn bài thuốc có tự nấu được không?

Những món dùng thực phẩm thông thường có thể dùng hợp lý; món có dược liệu nên hỏi thầy thuốc, nhất là phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc.

Kết luận

Thực dưỡng dựa trên “dược thực đồng nguyên”, ăn đa dạng (ngũ cốc vi dưỡng…), dùng tính vị thức ăn phù hợp thể chất và mùa, ăn có tiết độ – gần với khuyến nghị dinh dưỡng hiện đại.[2][3][5][1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tạng khí pháp thời luận» (藏氣法時論)
  3. Tôn Tư Mạc (孫思邈). Bị cấp thiên kim yếu phương (備急千金要方), thiên «Thực trị»
  4. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tý luận» (痹論)
  5. World Health Organization. Healthy diet – fact sheet

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ