Thể chất học: vì sao mỗi người mỗi khác
Thể chất (體質) là tổng hợp những đặc điểm tương đối ổn định về hình thái, chức năng sinh lý và tâm lý của mỗi người, hình thành từ bẩm sinh (tiên thiên) và quá trình sống (hậu thiên); thể chất quyết định khuynh hướng mắc bệnh và cách bệnh diễn biến.[1]

1. Thể chất trong Nội kinh
| Thiên | Cách phân loại |
|---|---|
| «Âm dương nhị thập ngũ nhân» | Chia người theo ngũ hành thành 5 loại lớn (Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy), mỗi loại 5 dạng – tổng 25 loại người, mô tả hình dáng, tính cách, khả năng thích nghi với mùa[2] |
| «Thông thiên» | Chia 5 loại người theo âm dương: thái âm, thiếu âm, thái dương, thiếu dương và âm dương hòa bình[3] |
Thiên «Bản tạng» cũng nhấn mạnh tạng phủ của mỗi người khác nhau về lớn nhỏ, cao thấp, vững yếu, nên khả năng chống bệnh khác nhau.[4]
2. Yếu tố hình thành thể chất
| Yếu tố | Ví dụ |
|---|---|
| Tiên thiên | Di truyền từ cha mẹ, sức khỏe của mẹ khi mang thai (xem Tinh) |
| Tuổi, giới | Trẻ nhỏ “thuần dương”, người già khí huyết suy; nữ giới liên quan kinh, thai, sản |
| Ăn uống | Ăn nhiều béo ngọt dễ thành thể đàm thấp |
| Môi trường, khí hậu | Vùng nóng ẩm dễ thấp nhiệt |
| Lao động, tình chí | Lao lực, căng thẳng kéo dài làm thay đổi thể chất |
| Bệnh tật, thuốc men | Bệnh lâu ngày, dùng thuốc kéo dài |
Nguồn: [1]
3. Ý nghĩa
– Khuynh hướng bệnh: người thể dương hư dễ bị hàn, người thể âm hư dễ bị nhiệt, người đàm thấp dễ béo phì, chóng mặt.
– Diễn biến bệnh: cùng nhiễm một tà, người dương thịnh dễ hóa nhiệt, người âm thịnh dễ hóa hàn (xem Truyền biến).
– Điều trị và dưỡng sinh: chọn thuốc, chế độ ăn, luyện tập phù hợp thể chất (xem Tam nhân chế nghi).
Nguồn: [1]
4. Thể chất có thay đổi được không?
Thể chất tương đối ổn định nhưng có thể điều chỉnh dần qua ăn uống, vận động, tinh thần và điều trị – đây là cơ sở của việc “điều thể chất” trong dưỡng sinh.[1] Cách phân loại hiện đại phổ biến nhất được trình bày ở bài Chín loại thể chất.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Y học hiện đại cũng thừa nhận khác biệt cá thể do gen, tuổi, giới, môi trường, lối sống; khái niệm thể chất YHCT là một cách phân loại kinh nghiệm, đang được nghiên cứu về mối liên hệ với các bệnh mạn tính.[5] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]
Câu hỏi thường gặp
Thể chất có giống “cơ địa”?
Gần nghĩa: cả hai đều chỉ đặc điểm riêng của mỗi người ảnh hưởng tới bệnh tật; “cơ địa dị ứng” gần với thể “đặc bẩm” trong cách phân loại 9 thể chất.[5]
Có cần biết thể chất của mình?
Biết khuynh hướng thể chất giúp điều chỉnh lối sống; việc đánh giá nên do thầy thuốc thực hiện.
Kết luận
Thể chất là đặc điểm riêng, tương đối ổn định của mỗi người, hình thành từ tiên thiên và hậu thiên; Nội kinh đã phân loại theo ngũ hành và âm dương, và thể chất ảnh hưởng tới khuynh hướng bệnh, diễn biến bệnh và cách dưỡng sinh.[2][3][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Âm dương nhị thập ngũ nhân» (陰陽二十五人)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Thông thiên» (通天)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Bản tạng» (本藏)
- Wang T, Chen J, Sun X và cộng sự. Effects of TCMC on transformation of good health status to suboptimal health status: a nested case-control study. Evid Based Complement Alternat Med 2015:259727
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)