Dưỡng sinh mùa thu và mùa đông: “thu đông dưỡng âm”
Mùa thu dương khí bắt đầu thu lại, mùa đông dương khí tiềm tàng; Nội kinh dạy «thu đông dưỡng âm» – thu liễm tinh thần, ngủ sớm, giữ ấm, giữ gìn tinh khí để chuẩn bị cho năm sau.[1][2]

1. Mùa thu – “dung bình”
Thiên «Tứ khí điều thần đại luận»: ba tháng mùa thu khí trời se lại; nên «tảo ngọa tảo khởi, dữ kê câu hưng» – ngủ sớm dậy sớm, thức dậy cùng gà gáy, giữ chí ý yên ổn, thu liễm thần khí.[1] Làm trái thì hại Phế (mùa thu ứng Phế, hành Kim).
| Gợi ý | Ý nghĩa |
|---|---|
| Uống đủ nước, ăn thực phẩm nhuận | Phòng táo tà làm khô (xem Táo tà) |
| Giữ ấm cổ, ngực khi trời trở lạnh | Phế ghét hàn |
| Tránh buồn rầu kéo dài | Bi, ưu hại Phế |
Nguồn: [2]
2. Mùa đông – “bế tàng”
Ba tháng mùa đông là lúc đóng kín, cất giữ; nên «tảo ngọa vãn khởi, tất đãi nhật quang» – ngủ sớm dậy muộn, đợi mặt trời lên, giữ ý chí như ẩn giấu, tránh lạnh, giữ ấm, không để ra mồ hôi nhiều làm tiết dương khí.[1] Làm trái thì hại Thận (mùa đông ứng Thận, hành Thủy).
| Gợi ý | Ý nghĩa |
|---|---|
| Giữ ấm lưng, chân, bụng | Phòng hàn tà (xem Hàn tà) |
| Vận động vừa phải, không ra quá nhiều mồ hôi | Giữ dương khí tiềm tàng |
| Ăn thức ăn ấm, đủ chất | Bồi dưỡng tinh khí |
| Ngủ sớm | Thuận “bế tàng” |
Nguồn: [2]
3. Vì sao “thu đông dưỡng âm”?
Thu đông là lúc thu liễm, tàng trữ; giữ gìn âm tinh thì đến xuân hạ dương khí mới có gốc để sinh phát.[1][2] Nội kinh còn có câu: «Đông tàng ư tinh giả, xuân bất bệnh ôn» – mùa đông giữ được tinh thì mùa xuân không mắc bệnh ôn.[3] Xem Tinh.
4. Góc nhìn y học hiện đại
Thời tiết lạnh làm tăng các đợt bệnh hô hấp, bệnh tim mạch ở người cao tuổi; giữ ấm, tiêm phòng cúm theo khuyến cáo, vận động đều trong nhà là các biện pháp hữu ích. Không khí khô có thể làm khô da, niêm mạc – uống đủ nước, dùng kem dưỡng. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]
Câu hỏi thường gặp
Mùa đông có nên tẩm bổ nhiều?
YHCT coi mùa đông là mùa “tàng”, thích hợp bồi dưỡng, nhưng bồi dưỡng chủ yếu bằng ăn uống hợp lý; thuốc bổ chỉ dùng khi có hư chứng và có thầy thuốc chỉ định.[2] Xem Bổ pháp.
“Ngủ sớm dậy muộn” mùa đông có hợp với người đi làm?
Có thể áp dụng tinh thần: ngủ sớm hơn để đủ giấc, tránh ra ngoài quá sớm khi trời rét đậm.[1][5]
Kết luận
Mùa thu, đông nên ngủ sớm, thu liễm tinh thần, giữ ấm, phòng táo và hàn, bồi dưỡng tinh khí bằng ăn uống – tinh thần “thu đông dưỡng âm”.[1][3][2]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tứ khí điều thần đại luận» (四氣調神大論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Kim quỹ chân ngôn luận» (金匱真言論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
- CDC. Are You Getting Enough Sleep?