Lý Luận

Dưỡng sinh mùa thu và mùa đông

Dưỡng sinh và thể chất · 秋冬養陰

Dưỡng sinh mùa thu và mùa đông: “thu đông dưỡng âm”

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Mùa thu dương khí bắt đầu thu lại, mùa đông dương khí tiềm tàng; Nội kinh dạy «thu đông dưỡng âm» – thu liễm tinh thần, ngủ sớm, giữ ấm, giữ gìn tinh khí để chuẩn bị cho năm sau.[1][2]

Dưỡng sinh mùa thu và mùa đông – Dưỡng sinh và thể chất
Dưỡng sinh mùa thu và mùa đông
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về dưỡng sinh: Bài trình bày quan niệm dưỡng sinh của YHCT để tham khảo cho lối sống lành mạnh; không thay thế khám chữa bệnh, không thay thế thuốc đang điều trị. Người có bệnh mạn tính, phụ nữ có thai nên hỏi bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn hay luyện tập.

1. Mùa thu – “dung bình”

Thiên «Tứ khí điều thần đại luận»: ba tháng mùa thu khí trời se lại; nên «tảo ngọa tảo khởi, dữ kê câu hưng» – ngủ sớm dậy sớm, thức dậy cùng gà gáy, giữ chí ý yên ổn, thu liễm thần khí.[1] Làm trái thì hại Phế (mùa thu ứng Phế, hành Kim).

Gợi ý Ý nghĩa
Uống đủ nước, ăn thực phẩm nhuận Phòng táo tà làm khô (xem Táo tà)
Giữ ấm cổ, ngực khi trời trở lạnh Phế ghét hàn
Tránh buồn rầu kéo dài Bi, ưu hại Phế

Nguồn: [2]

2. Mùa đông – “bế tàng”

Ba tháng mùa đông là lúc đóng kín, cất giữ; nên «tảo ngọa vãn khởi, tất đãi nhật quang» – ngủ sớm dậy muộn, đợi mặt trời lên, giữ ý chí như ẩn giấu, tránh lạnh, giữ ấm, không để ra mồ hôi nhiều làm tiết dương khí.[1] Làm trái thì hại Thận (mùa đông ứng Thận, hành Thủy).

Gợi ý Ý nghĩa
Giữ ấm lưng, chân, bụng Phòng hàn tà (xem Hàn tà)
Vận động vừa phải, không ra quá nhiều mồ hôi Giữ dương khí tiềm tàng
Ăn thức ăn ấm, đủ chất Bồi dưỡng tinh khí
Ngủ sớm Thuận “bế tàng”

Nguồn: [2]

3. Vì sao “thu đông dưỡng âm”?

Thu đông là lúc thu liễm, tàng trữ; giữ gìn âm tinh thì đến xuân hạ dương khí mới có gốc để sinh phát.[1][2] Nội kinh còn có câu: «Đông tàng ư tinh giả, xuân bất bệnh ôn» – mùa đông giữ được tinh thì mùa xuân không mắc bệnh ôn.[3] Xem Tinh.

4. Góc nhìn y học hiện đại

Thời tiết lạnh làm tăng các đợt bệnh hô hấp, bệnh tim mạch ở người cao tuổi; giữ ấm, tiêm phòng cúm theo khuyến cáo, vận động đều trong nhà là các biện pháp hữu ích. Không khí khô có thể làm khô da, niêm mạc – uống đủ nước, dùng kem dưỡng. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]

Câu hỏi thường gặp

Mùa đông có nên tẩm bổ nhiều?

YHCT coi mùa đông là mùa “tàng”, thích hợp bồi dưỡng, nhưng bồi dưỡng chủ yếu bằng ăn uống hợp lý; thuốc bổ chỉ dùng khi có hư chứng và có thầy thuốc chỉ định.[2] Xem Bổ pháp.

“Ngủ sớm dậy muộn” mùa đông có hợp với người đi làm?

Có thể áp dụng tinh thần: ngủ sớm hơn để đủ giấc, tránh ra ngoài quá sớm khi trời rét đậm.[1][5]

Kết luận

Mùa thu, đông nên ngủ sớm, thu liễm tinh thần, giữ ấm, phòng táo và hàn, bồi dưỡng tinh khí bằng ăn uống – tinh thần “thu đông dưỡng âm”.[1][3][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tứ khí điều thần đại luận» (四氣調神大論)
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Kim quỹ chân ngôn luận» (金匱真言論)
  4. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
  5. CDC. Are You Getting Enough Sleep?

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ