Dưỡng sinh mùa xuân và mùa hạ: “xuân hạ dưỡng dương”
Mùa xuân dương khí bắt đầu sinh, mùa hạ dương khí thịnh nhất; Nội kinh dạy «xuân hạ dưỡng dương» – thuận theo sự sinh trưởng của dương khí, giữ tinh thần thư thái, vận động ngoài trời, nhưng tránh để nóng làm hao tổn khí và tân dịch.[1][2]

1. Mùa xuân – “phát trần”
Thiên «Tứ khí điều thần đại luận»: ba tháng mùa xuân là lúc vạn vật nảy nở; nên «dạ ngọa tảo khởi, quảng bộ ư đình» – ngủ muộn hơn, dậy sớm, đi dạo thong thả ngoài sân, xõa tóc, nới áo, để chí ý được sinh sôi; nên thưởng hơn phạt, cho hơn lấy.[1] Làm trái thì hại Can (mùa xuân ứng Can, hành Mộc).
| Gợi ý | Ý nghĩa |
|---|---|
| Dậy sớm, đi bộ, vươn vai | Thuận theo dương khí sinh phát |
| Giữ tinh thần vui vẻ, tránh giận dữ | Can ưa sơ đạt, giận dữ hại Can (xem Thất tình) |
| Mặc ấm khi trời còn lạnh, nồm | Phòng phong tà (xem Phong tà) |
Nguồn: [2]
2. Mùa hạ – “phồn tú”
Ba tháng mùa hạ là lúc vạn vật tươi tốt; nên «dạ ngọa tảo khởi, vô yếm ư nhật» – ngủ muộn, dậy sớm, không chán ghét ánh nắng, giữ lòng không giận, để khí được thông.[1] Làm trái thì hại Tâm (mùa hạ ứng Tâm, hành Hỏa).
| Gợi ý | Ý nghĩa |
|---|---|
| Hoạt động vào sáng sớm, chiều mát | Tránh nắng gắt giữa trưa |
| Uống đủ nước | Mồ hôi nhiều làm hao khí tổn tân (xem Thử tà) |
| Giữ tâm bình tĩnh | Tâm thuộc Hỏa, nóng dễ bứt rứt |
| Không lạm dụng đồ lạnh, quạt, điều hòa | Tránh hàn làm tổn thương dương khí, Tỳ Vị |
Nguồn: [2]
3. Cuối hạ (trưởng hạ) và thấp
Cuối hạ nóng ẩm, mưa nhiều, ứng với tạng Tỳ và thấp khí; nên ăn uống thanh đạm, dễ tiêu, giữ nơi ở khô thoáng.[2] Xem Thấp tà.
4. Vì sao “xuân hạ dưỡng dương”?
Thuận theo dương khí đang lên thì dương khí được nuôi dưỡng; ngược lại, ăn lạnh, ngồi điều hòa lạnh quá, thức khuya liên tục làm tổn thương dương khí, đến thu đông dễ sinh bệnh hàn.[1][2] Đây cũng là cơ sở của quan niệm “đông bệnh hạ trị” trong dân gian.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Mùa nắng nóng tăng nguy cơ kiệt sức do nóng, sốc nhiệt; cần uống đủ nước, tránh lao động nặng ngoài trời giờ cao điểm, nhận biết sớm dấu hiệu nặng (lú lẫn, ngất, thân nhiệt rất cao).[3] Mùa mưa ở Việt Nam đi kèm sốt xuất huyết – cần diệt lăng quăng, phòng muỗi đốt.[4]
Câu hỏi thường gặp
“Ngủ muộn dậy sớm” có trái với lời khuyên ngủ đủ?
Nội kinh nói theo độ dài ngày đêm của mùa; ngày nay vẫn cần ngủ đủ (người lớn từ 7 giờ), chỉ điều chỉnh giờ giấc theo mùa.[5][1]
Mùa hè uống nước đá có hại?
Theo YHCT, đồ quá lạnh dễ làm tổn thương Tỳ Vị; nên uống nước mát vừa phải, uống từ từ.[2]
Kết luận
Mùa xuân, hạ nên ngủ muộn dậy sớm, vận động ngoài trời, giữ tinh thần vui vẻ thư thái, tránh nóng làm hao khí và tránh lạm dụng đồ lạnh – tinh thần “xuân hạ dưỡng dương”.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tứ khí điều thần đại luận» (四氣調神大論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- CDC/NIOSH. Heat-related Illnesses
- World Health Organization. Dengue and severe dengue – fact sheet
- CDC. Are You Getting Enough Sleep?