Tiêu pháp và bổ pháp
Tiêu (消) là phép làm tiêu tán dần những thứ tích tụ hữu hình – thức ăn, đàm, ứ huyết, khối; bổ (補) là phép bồi bổ khí, huyết, âm, dương khi chính khí hư: «Hư tắc bổ chi».[1][2][3]

1. Tiêu pháp
| Phân nhóm | Dùng cho |
|---|---|
| Tiêu thực đạo trệ | Thức ăn tích trệ: đầy bụng, ợ chua (xem Ăn uống thất điều) |
| Hóa đàm | Đàm thấp, đàm nhiệt (xem Đàm ẩm) |
| Hoạt huyết tiêu ứ | Ứ huyết, khối (xem Ứ huyết) |
| Tiêu thũng, tán kết | Mụn nhọt, hạch |
Nguồn: [1]
Tiêu khác hạ ở chỗ nào? Hạ pháp đẩy tà ra nhanh qua đại tiện, dùng cho tà đã thành hình ở trường vị; tiêu pháp làm tan dần, dùng cho tích tụ lâu ngày, ở nhiều nơi.[3][1]
2. Bổ pháp
| Phân nhóm | Dùng cho | Ví dụ vị |
|---|---|---|
| Bổ khí | Khí hư | Nhân sâm, Đảng sâm, Hoàng kỳ, Bạch truật, Cam thảo |
| Bổ huyết | Huyết hư | Đương quy, Thục địa, Bạch thược, Hà thủ ô đỏ lưu ý gan |
| Bổ âm | Âm hư | Các vị ngọt, mát, nhuận |
| Bổ dương | Dương hư | Đỗ trọng |
Nguồn: [1]
Xem Hư và thực.
3. Nguyên tắc bổ
– Bổ đúng chứng: khí hư bổ khí, âm hư bổ âm; bổ sai (như bổ dương cho người âm hư) làm bệnh nặng thêm.
– Không bổ khi tà còn thịnh – tránh “đóng cửa giữ giặc” (xem Phù chính khu tà).
– Chú ý Tỳ Vị: thuốc bổ thường nê trệ, khó tiêu; người Tỳ Vị yếu cần kiện Tỳ trước hoặc kèm thuốc hành khí.
– “Hư bất thụ bổ”: có người hư nặng nhưng không chịu được thuốc bổ, phải bổ từ từ.
Nguồn: [1]
4. Góc nhìn y học hiện đại – rủi ro của thuốc bổ
– Nhân sâm dùng ngắn hạn với liều khuyến nghị có vẻ an toàn với đa số người, nhưng có thể gây mất ngủ, ảnh hưởng đông máu, hạ đường huyết; không khuyến cáo cho trẻ nhỏ, phụ nữ có thai, cho con bú.[4]
– Cam thảo dùng nhiều, kéo dài có thể gây tăng huyết áp, hạ kali máu.[5]
– Hà thủ ô (cả sống và chế) đã có nhiều báo cáo tổn thương gan.[6]
Thuốc bổ không phải “càng nhiều càng tốt”; cần thầy thuốc chỉ định và báo cho bác sĩ đang điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Người khỏe có nên uống thuốc bổ định kỳ?
YHCT không khuyến khích bổ khi không có hư chứng; dưỡng sinh bằng ăn uống, vận động là chính.[1]
“Bổ gan”, “bổ thận” trong quảng cáo có giống bổ pháp?
Thường không. Bổ pháp dựa trên biện chứng (khí, huyết, âm, dương hư), không phải “bổ” cho một cơ quan giải phẫu.[1]
Kết luận
Tiêu pháp làm tan dần tích tụ (thức ăn, đàm, ứ, khối); bổ pháp bồi khí, huyết, âm, dương khi hư, phải đúng chứng, đúng lúc, chú ý Tỳ Vị và rủi ro của thuốc bổ.[3][1][4][6]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Kinh mạch» (經脈)
- Trình Chung Linh (程鍾齡). Y học tâm ngộ (醫學心悟), 1732
- NCCIH. Asian Ginseng: Usefulness and Safety
- MSD Manual (bản phổ thông). Licorice
- Liu Y, Wang W, Sun M và cộng sự. Polygonum multiflorum-induced liver injury: clinical characteristics, risk factors, material basis, action mechanism and current challenges. Front Pharmacol 2019;10:1467