Lý Luận

Tiêu pháp và bổ pháp

Phòng bệnh và trị tắc · 消補

Tiêu pháp và bổ pháp

Cập nhật lần cuốiKhoảng 3 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Tiêu (消) là phép làm tiêu tán dần những thứ tích tụ hữu hình – thức ăn, đàm, ứ huyết, khối; bổ (補) là phép bồi bổ khí, huyết, âm, dương khi chính khí hư: «Hư tắc bổ chi».[1][2][3]

Tiêu pháp và bổ pháp – Phòng bệnh và trị tắc
Tiêu pháp và bổ pháp
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về điều trị: Bài trình bày nguyên tắc điều trị ở mức lý luận để học tập. Website không đưa phác đồ, bài thuốc hay liều dùng; việc điều trị cần thầy thuốc khám, biện chứng và kê đơn, và không thay thế điều trị y khoa khi cần.

1. Tiêu pháp

Phân nhóm Dùng cho
Tiêu thực đạo trệ Thức ăn tích trệ: đầy bụng, ợ chua (xem Ăn uống thất điều)
Hóa đàm Đàm thấp, đàm nhiệt (xem Đàm ẩm)
Hoạt huyết tiêu ứ Ứ huyết, khối (xem Ứ huyết)
Tiêu thũng, tán kết Mụn nhọt, hạch

Nguồn: [1]

Tiêu khác hạ ở chỗ nào? Hạ pháp đẩy tà ra nhanh qua đại tiện, dùng cho tà đã thành hình ở trường vị; tiêu pháp làm tan dần, dùng cho tích tụ lâu ngày, ở nhiều nơi.[3][1]

2. Bổ pháp

Phân nhóm Dùng cho Ví dụ vị
Bổ khí Khí hư Nhân sâm, Đảng sâm, Hoàng kỳ, Bạch truật, Cam thảo
Bổ huyết Huyết hư Đương quy, Thục địa, Bạch thược, Hà thủ ô đỏ lưu ý gan
Bổ âm Âm hư Các vị ngọt, mát, nhuận
Bổ dương Dương hư Đỗ trọng

Nguồn: [1]

Xem Hư và thực.

3. Nguyên tắc bổ

– Bổ đúng chứng: khí hư bổ khí, âm hư bổ âm; bổ sai (như bổ dương cho người âm hư) làm bệnh nặng thêm.

– Không bổ khi tà còn thịnh – tránh “đóng cửa giữ giặc” (xem Phù chính khu tà).

– Chú ý Tỳ Vị: thuốc bổ thường nê trệ, khó tiêu; người Tỳ Vị yếu cần kiện Tỳ trước hoặc kèm thuốc hành khí.

– “Hư bất thụ bổ”: có người hư nặng nhưng không chịu được thuốc bổ, phải bổ từ từ.

Nguồn: [1]

4. Góc nhìn y học hiện đại – rủi ro của thuốc bổ

– Nhân sâm dùng ngắn hạn với liều khuyến nghị có vẻ an toàn với đa số người, nhưng có thể gây mất ngủ, ảnh hưởng đông máu, hạ đường huyết; không khuyến cáo cho trẻ nhỏ, phụ nữ có thai, cho con bú.[4]

– Cam thảo dùng nhiều, kéo dài có thể gây tăng huyết áp, hạ kali máu.[5]

– Hà thủ ô (cả sống và chế) đã có nhiều báo cáo tổn thương gan.[6]

Thuốc bổ không phải “càng nhiều càng tốt”; cần thầy thuốc chỉ định và báo cho bác sĩ đang điều trị.

Câu hỏi thường gặp

Người khỏe có nên uống thuốc bổ định kỳ?

YHCT không khuyến khích bổ khi không có hư chứng; dưỡng sinh bằng ăn uống, vận động là chính.[1]

“Bổ gan”, “bổ thận” trong quảng cáo có giống bổ pháp?

Thường không. Bổ pháp dựa trên biện chứng (khí, huyết, âm, dương hư), không phải “bổ” cho một cơ quan giải phẫu.[1]

Kết luận

Tiêu pháp làm tan dần tích tụ (thức ăn, đàm, ứ, khối); bổ pháp bồi khí, huyết, âm, dương khi hư, phải đúng chứng, đúng lúc, chú ý Tỳ Vị và rủi ro của thuốc bổ.[3][1][4][6]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Kinh mạch» (經脈)
  3. Trình Chung Linh (程鍾齡). Y học tâm ngộ (醫學心悟), 1732
  4. NCCIH. Asian Ginseng: Usefulness and Safety
  5. MSD Manual (bản phổ thông). Licorice
  6. Liu Y, Wang W, Sun M và cộng sự. Polygonum multiflorum-induced liver injury: clinical characteristics, risk factors, material basis, action mechanism and current challenges. Front Pharmacol 2019;10:1467

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ