Lục vị địa hoàng hoàn: thành phần, công năng và phân tích
Lục vị địa hoàng hoàn là bài gốc của nhóm bổ âm: Tiền Ất bớt Phụ tử có độc, Quế chi khỏi Thận khí hoàn để lập bài sáu vị, công năng tư bổ can thận âm.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Thục địa | Quân (Tam bổ) | 8 tiền | 24 g | Lượng gấp đôi các vị khác[2] |
| Sơn thù | Thần (Tam bổ) | 4 tiền | 12 g | |
| Sơn dược (Hoài sơn) | Thần (Tam bổ) | 4 tiền | 12 g | |
| Trạch tả | Tá (Tam tả) | 3 tiền | 9 g | |
| Mẫu đơn bì | Tá (Tam tả) | 3 tiền | 9 g | |
| Phục linh | Tá (Tam tả) | 3 tiền | 9 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [3][2]
Cột “nguyên phương” theo Tiểu nhi dược chứng trực quyết (tán bột, luyện mật làm hoàn).[1] Cột “thang tham khảo” là liều thang hiện đại theo Chen.[2]
- QuânChủ trị chứng chínhThục địa24 gBổ thận âm, ích tinhTam bổ
- ThầnHỗ trợ vị quânSơn thù12 gBổ can thận, sáp tinhTam bổSơn dược (Hoài sơn)12 gBổ tỳ thậnTam bổ
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụTrạch tả9 gTả thận trọcTam tảMẫu đơn bì9 gThanh hư hỏa của canTam tảPhục linh9 gKiện tỳ thẩm thấpTam tả
Bài không có vị sứ riêng. Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Tư bổ can thận âm.[2][1]
Chủ trị: Can thận âm hư: đau mỏi lưng gối, chóng mặt, ù tai, mắt mờ, di tinh, mồ hôi trộm; âm hư sinh nội nhiệt: triều nhiệt, lòng bàn tay chân nóng, miệng họng khô, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác.[2] Xem Can Thận âm hư, Thận âm hư.
3. Phân tích phương
Theo quân – thần – tá – sứ: Thục địa là quân, bổ thận âm; Sơn thù và Sơn dược là thần, bổ can, tỳ, thận; Trạch tả, Mẫu đơn bì, Phục linh là tá, tả thận trọc, thanh hư hỏa của can, kiện tỳ thẩm thấp. Bài không có vị sứ riêng.[3][2]
Bài còn thường được phân tích theo một góc nhìn thứ hai là “tam bổ, tam tả”: ba vị bổ (Thục địa, Sơn thù, Sơn dược) đi cùng ba vị tả (Trạch tả, Mẫu đơn bì, Phục linh).[2] “Tam bổ, tam tả” không thay thế quân – thần – tá – sứ, mà giải thích thêm vì sao các vị được ghép thành cặp.
Lượng ba vị tả nhỏ hơn ba vị bổ, nên bài bổ mà không trệ, tả mà không hại chính.[2] Đây là ví dụ cho cách bổ pháp phối vị bổ với vị tả để thuốc bổ không gây nê trệ.[4]
4. Gia giảm và bài phát triển
Lục vị địa hoàng hoàn là gốc của nhiều bài: thêm Tri mẫu, Hoàng bá thành Tri bá địa hoàng hoàn (âm hư hỏa vượng); thêm Mạch môn, Ngũ vị tử thành Mạch vị địa hoàng hoàn.[1] Bản thân bài được Tiền Ất rút từ Thận khí hoàn trong Kim quỹ yếu lược bằng cách bỏ Phụ tử, Quế chi.[1]
5. Góc nhìn hiện đại
Lục vị địa hoàng hoàn được nghiên cứu trong đái tháo đường, mãn kinh, tăng huyết áp, viêm thận mạn, tác dụng phụ của hóa trị; phần lớn bằng chứng còn hạn chế.[2][5] Tác dụng không mong muốn đã ghi nhận: chóng mặt, đau đầu, phát ban, hồi hộp. Ở người khỏe, bài làm thay đổi hoạt tính men gan CYP1A2, CYP2A6, nên có thể tương tác với thuốc tây.[5] Chen ghi thận trọng khi tỳ vị hư (dễ tiêu lỏng), không dùng khi dương hư, biểu chứng, sốt cao.[2]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Thục địa nhiều gấp đôi các vị khác?
Vì Thục địa là vị chủ bổ thận âm; tỷ lệ 8 : 4 : 4 : 3 : 3 : 3 giữ cho bài thiên về bổ.[1][2]
Người tỳ vị yếu, hay đi ngoài phân lỏng có dùng được không?
Cần thận trọng vì bài nhiều vị bổ âm, có thể gây tiêu lỏng; việc dùng do thầy thuốc quyết định.[2]
Kết luận
Lục vị địa hoàng hoàn gồm Thục địa, Sơn thù, Sơn dược, Trạch tả, Mẫu đơn bì, Phục linh theo cấu trúc ba bổ ba tả, công năng tư bổ can thận âm; là bài gốc của họ bài địa hoàng.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Wikipedia tiếng Trung. 六味地黄丸 (Lục vị địa hoàng hoàn)
- Chen J.K., Chen T.T. Chinese Herbal Formulas and Applications – chuyên luận Liu Wei Di Huang Wan (bản mẫu). Art of Medicine Press
- Me & Qi. Liu Wei Di Huang Wan: Benefits, Ingredients & Uses (cập nhật 23/5/2026)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Liu Wei Di Huang Wan (About Herbs, cập nhật 28/7/2026)