Phương Tễ

Lục vị địa hoàng hoàn

Phương tễ · Bổ ích · 六味地黃丸

Lục vị địa hoàng hoàn: thành phần, công năng và phân tích

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Lục vị địa hoàng hoàn là bài gốc của nhóm bổ âm: Tiền Ất bớt Phụ tử có độc, Quế chi khỏi Thận khí hoàn để lập bài sáu vị, công năng tư bổ can thận âm.[1][2]

Lục vị địa hoàng hoàn – Phương tễ · Bổ ích
Lục vị địa hoàng hoàn
Về dùng thuốc: Bài phân tích bài thuốc để học tập. Lượng các vị là tham khảo cho người kê đơn, không phải hướng dẫn tự bốc, tự sắc. Thuốc cổ truyền có thể gây tác dụng phụ và tương tác với thuốc tây; chỉ dùng khi có thầy thuốc chỉ định.

1. Thành phần

Vị thuốc Vai trò Nguyên phương Thang tham khảo Ghi chú
Thục địa Quân (Tam bổ) 8 tiền 24 g Lượng gấp đôi các vị khác[2]
Sơn thù Thần (Tam bổ) 4 tiền 12 g
Sơn dược (Hoài sơn) Thần (Tam bổ) 4 tiền 12 g
Trạch tả Tá (Tam tả) 3 tiền 9 g
Mẫu đơn bì Tá (Tam tả) 3 tiền 9 g
Phục linh Tá (Tam tả) 3 tiền 9 g

Nguồn bảng: [1]; phân vai: [3][2]

Cột “nguyên phương” theo Tiểu nhi dược chứng trực quyết (tán bột, luyện mật làm hoàn).[1] Cột “thang tham khảo” là liều thang hiện đại theo Chen.[2]

Quân · Thần · Tá · SứVai trò từng vị trong Lục vị địa hoàng hoàn
  1. QuânChủ trị chứng chính
    Thục địa24 gBổ thận âm, ích tinhTam bổ
  2. ThầnHỗ trợ vị quân
    Sơn thù12 gBổ can thận, sáp tinhTam bổ
    Sơn dược (Hoài sơn)12 gBổ tỳ thậnTam bổ
  3. TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụ
    Trạch tả9 gTả thận trọcTam tả
    Mẫu đơn bì9 gThanh hư hỏa của canTam tả
    Phục linh9 gKiện tỳ thẩm thấpTam tả

Bài không có vị sứ riêng. Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?

2. Công năng và chủ trị

Công năng: Tư bổ can thận âm.[2][1]

Chủ trị: Can thận âm hư: đau mỏi lưng gối, chóng mặt, ù tai, mắt mờ, di tinh, mồ hôi trộm; âm hư sinh nội nhiệt: triều nhiệt, lòng bàn tay chân nóng, miệng họng khô, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác.[2] Xem Can Thận âm hư, Thận âm hư.

3. Phân tích phương

Theo quân – thần – tá – sứ: Thục địa là quân, bổ thận âm; Sơn thù và Sơn dược là thần, bổ can, tỳ, thận; Trạch tả, Mẫu đơn bì, Phục linh là tá, tả thận trọc, thanh hư hỏa của can, kiện tỳ thẩm thấp. Bài không có vị sứ riêng.[3][2]

Bài còn thường được phân tích theo một góc nhìn thứ hai là “tam bổ, tam tả”: ba vị bổ (Thục địa, Sơn thù, Sơn dược) đi cùng ba vị tả (Trạch tả, Mẫu đơn bì, Phục linh).[2] “Tam bổ, tam tả” không thay thế quân – thần – tá – sứ, mà giải thích thêm vì sao các vị được ghép thành cặp.

Lượng ba vị tả nhỏ hơn ba vị bổ, nên bài bổ mà không trệ, tả mà không hại chính.[2] Đây là ví dụ cho cách bổ pháp phối vị bổ với vị tả để thuốc bổ không gây nê trệ.[4]

4. Gia giảm và bài phát triển

Lục vị địa hoàng hoàn là gốc của nhiều bài: thêm Tri mẫu, Hoàng bá thành Tri bá địa hoàng hoàn (âm hư hỏa vượng); thêm Mạch môn, Ngũ vị tử thành Mạch vị địa hoàng hoàn.[1] Bản thân bài được Tiền Ất rút từ Thận khí hoàn trong Kim quỹ yếu lược bằng cách bỏ Phụ tử, Quế chi.[1]

5. Góc nhìn hiện đại

Lục vị địa hoàng hoàn được nghiên cứu trong đái tháo đường, mãn kinh, tăng huyết áp, viêm thận mạn, tác dụng phụ của hóa trị; phần lớn bằng chứng còn hạn chế.[2][5] Tác dụng không mong muốn đã ghi nhận: chóng mặt, đau đầu, phát ban, hồi hộp. Ở người khỏe, bài làm thay đổi hoạt tính men gan CYP1A2, CYP2A6, nên có thể tương tác với thuốc tây.[5] Chen ghi thận trọng khi tỳ vị hư (dễ tiêu lỏng), không dùng khi dương hư, biểu chứng, sốt cao.[2]

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Thục địa nhiều gấp đôi các vị khác?

Vì Thục địa là vị chủ bổ thận âm; tỷ lệ 8 : 4 : 4 : 3 : 3 : 3 giữ cho bài thiên về bổ.[1][2]

Người tỳ vị yếu, hay đi ngoài phân lỏng có dùng được không?

Cần thận trọng vì bài nhiều vị bổ âm, có thể gây tiêu lỏng; việc dùng do thầy thuốc quyết định.[2]

Kết luận

Lục vị địa hoàng hoàn gồm Thục địa, Sơn thù, Sơn dược, Trạch tả, Mẫu đơn bì, Phục linh theo cấu trúc ba bổ ba tả, công năng tư bổ can thận âm; là bài gốc của họ bài địa hoàng.[1][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Wikipedia tiếng Trung. 六味地黄丸 (Lục vị địa hoàng hoàn)
  2. Chen J.K., Chen T.T. Chinese Herbal Formulas and Applications – chuyên luận Liu Wei Di Huang Wan (bản mẫu). Art of Medicine Press
  3. Me & Qi. Liu Wei Di Huang Wan: Benefits, Ingredients & Uses (cập nhật 23/5/2026)
  4. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  5. Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Liu Wei Di Huang Wan (About Herbs, cập nhật 28/7/2026)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ