Lý Luận

Can Thận âm hư

Chứng tạng phủ · 肝腎陰虛證

Can Thận âm hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Can Thận âm hư là chứng âm dịch của Can và Thận cùng thiếu, hư nhiệt sinh ra: chóng mặt, ù tai, mắt khô mờ, lưng gối mỏi, ngũ tâm phiền nhiệt, sốt nhẹ, gò má đỏ, có thể đau âm ỉ hạ sườn, di tinh, kinh ít; lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác.[1][2]

Can Thận âm hư – Chứng tạng phủ
Can Thận âm hư
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.6.2.5.3.3, «肝肾阴虚证»; tên khác: Can Thận âm khuy chứng, Can Thận hư hỏa chứng): chứng do phần âm của Can Thận hư, hư nhiệt nhiễu bên trong; lâm sàng có chóng mặt, ù tai, ngũ tâm phiền nhiệt, sốt nhẹ, gò má đỏ, lưng gối mỏi, nhìn không rõ, nặng thì nhìn đôi, lưỡi đỏ, ít rêu, mạch tế sác, có thể kèm đau ngực sườn.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF5H «Liver and kidney yin deficiency pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Đây là chứng hai tạng cùng bệnh (tạng phủ kiêm bệnh): bệnh của tạng này ảnh hưởng tạng kia theo quan hệ sinh lý – ngũ hành, nên biểu hiện là sự kết hợp của hai nhóm triệu chứng.[2] Can tàng huyết, Thận tàng tinh, tinh huyết cùng nguồn (“ất quý đồng nguyên”), nên âm hư của tạng này dễ kéo theo tạng kia. Nguyên nhân: tuổi cao, bệnh lâu, tình chí uất hóa hỏa, tình dục quá độ, bệnh nhiệt về sau.[2] Kết hợp Can âm hư với Thận âm hư; âm hư không chế dương dễ thành Can dương thượng cang.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Phần Can Chóng mặt, mắt khô rít, nhìn mờ, có thể nhìn đôi; đau âm ỉ hạ sườn; gân giật, tê bì
Phần Thận Ù tai, lưng gối mỏi, di tinh, kinh ít
Hư nhiệt Ngũ tâm phiền nhiệt, sốt nhẹ về chiều, gò má đỏ, ra mồ hôi trộm, họng khô
Lưỡi Đỏ, ít rêu
Mạch Tế sác hoặc huyền tế sác

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Can dương thượng cang Đã có dương bốc lên: đau căng đầu, mặt đỏ, dễ cáu, mạch huyền hữu lực
Phế Thận âm hư Kèm ho khan, ho ra máu, khàn tiếng
Tâm Thận bất giao Nổi bật mất ngủ, hồi hộp, bứt rứt

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Tư bổ Can Thận, dưỡng âm thanh hư nhiệt.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Kỷ cúc địa hoàng hoàn, Nhất quán tiễn; hư hỏa rõ: Tri bá địa hoàng hoàn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Thái xung (LR3), Thái khê (KI3), Can du (BL18), Thận du (BL23), Tam âm giao (SP6). Kỷ cúc địa hoàng hoàn có Thục địa, Trạch tả, Phục linh, Cúc hoa; Tri bá địa hoàng hoàn thêm Hoàng bá. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Chóng mặt, nhìn mờ, ù tai ở người lớn tuổi cần đo huyết áp, khám mắt, khám tai; nhìn đôi đột ngột, chóng mặt kèm yếu tay chân, nói khó là dấu hiệu đột quỵ – gọi 115.[4] Đau âm ỉ hạ sườn phải, mệt kéo dài cần khám gan (viêm gan B, C mạn thường không triệu chứng).[5] Tăng huyết áp cần được kiểm soát bằng thuốc theo bác sĩ.[6]

Câu hỏi thường gặp

Can Thận âm hư có giống Can âm hư?

Có phần trùng; Can Thận âm hư có thêm biểu hiện Thận (ù tai, lưng gối mỏi, di tinh) và thường gặp hơn trên lâm sàng.[2]

Kỷ cúc địa hoàng hoàn khác Lục vị thế nào?

Là Lục vị địa hoàng hoàn gia Câu kỷ tử và Cúc hoa, thiên về dưỡng Can sáng mắt.[2]

Kết luận

Can Thận âm hư – âm của Can và Thận cùng thiếu sinh hư nhiệt, biểu hiện chóng mặt, ù tai, mắt khô mờ, lưng gối mỏi, ngũ tâm phiền nhiệt, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác; pháp trị là tư bổ Can Thận.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. CDC. Signs and Symptoms of Stroke
  5. World Health Organization. Hepatitis B – fact sheet
  6. World Health Organization. Hypertension – fact sheet

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ