Tỳ Thận dương hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Tỳ Thận dương hư là chứng dương khí của Tỳ và Thận cùng suy, hư hàn sinh ra: sợ lạnh, chân tay lạnh, lưng gối mỏi lạnh, bụng lạnh đau thích ấm, tiêu chảy lâu ngày hoặc tiêu chảy lúc sáng sớm, phân có thức ăn chưa tiêu, phù, tiểu ít; lưỡi nhạt bệu, rêu trắng trơn, mạch trầm trì.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.6.3.5.1.5, «脾肾阳虚证»; tên khác: Tỳ Thận hư hàn chứng): chứng do dương khí của Tỳ Thận hư, hư hàn sinh bên trong; lâm sàng có lưng mỏi yếu, quanh rốn và bụng đau lạnh, được ấm thì đỡ, tiêu chảy lâu không dứt, hoặc tiêu chảy lúc canh năm, phân có thức ăn không tiêu, hoặc lỵ lâu ngày, hoặc phù, tiểu ít, lưỡi nhạt bệu, rêu trắng trơn, mạch trì hoãn, bộ xích vô lực, kèm sợ lạnh, chân tay lạnh, sắc mặt trắng bệch.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF7M «Spleen and kidney yang deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Đây là chứng hai tạng cùng bệnh (tạng phủ kiêm bệnh): bệnh của tạng này ảnh hưởng tạng kia theo quan hệ sinh lý – ngũ hành, nên biểu hiện là sự kết hợp của hai nhóm triệu chứng.[2] Thận dương (“mệnh môn hỏa”) ấm Tỳ để vận hóa; Tỳ vận hóa thủy cốc nuôi Thận. Tiêu chảy, lỵ lâu ngày làm Tỳ dương hư lan đến Thận; hoặc Thận dương hư không ấm được Tỳ.[2] Kết hợp Tỳ dương hư và Thận dương hư.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Hàn | Sợ lạnh, chân tay lạnh, sắc mặt trắng bệch, lưng gối và bụng lạnh |
| Tiêu hóa | Đau bụng lạnh thích ấm, tiêu chảy kéo dài, tiêu chảy lúc sáng sớm (ngũ canh tả), phân có thức ăn chưa tiêu |
| Thủy dịch | Phù (mặt, chân), tiểu ít; hoặc tiểu đêm |
| Lưỡi | Nhạt bệu, rêu trắng trơn |
| Mạch | Trầm trì hoặc trì hoãn, bộ xích yếu |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Tỳ dương hư | Chưa có triệu chứng Thận: lưng gối lạnh mỏi, tiểu đêm, ngũ canh tả |
| Thận dương hư | Ít triệu chứng tiêu hóa |
| Hàn thấp khốn Tỳ | Thực chứng, bệnh mới, rêu trắng dày nhớt |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Ôn bổ Tỳ Thận (ôn dương); tiêu chảy kéo dài thì ôn Thận sáp trường; phù thì ôn dương lợi thủy.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Tứ thần hoàn (ngũ canh tả); Phụ tử có độc lý trung hoàn; phù: Chân vũ thang, Thực tỳ ẩm. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Tỳ du (BL20), Thận du (BL23), Mệnh môn (GV4), Quan nguyên (CV4), Thiên khu (ST25), Túc tam lý (ST36). Vị ôn trung, kiện Tỳ: Can khương, Nhân sâm, Bạch truật, Phục linh, Đại táo (có trong Tứ thần hoàn). Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Tiêu chảy kéo dài trên 4 tuần cần khám tìm nguyên nhân: viêm ruột mạn, kém hấp thu, nhiễm ký sinh trùng, cường giáp, ung thư đại tràng – nhất là khi có máu trong phân, sụt cân, thiếu máu.[4] Phù, tiểu ít cần khám thận, tim, gan.[5] Người cao tuổi tiêu chảy kéo dài dễ mất nước, rối loạn điện giải.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu chảy lúc sáng sớm có ý nghĩa gì?
Y văn gọi là “ngũ canh tả” (canh năm, gần sáng), coi là dấu hiệu điển hình của Thận dương hư không ấm Tỳ.[2]
Vì sao chứng này hay phù?
Theo YHCT, Tỳ chủ vận hóa thủy thấp, Thận chủ thủy; dương của cả hai suy thì thủy dịch ứ lại gây phù.[2]
Kết luận
Tỳ Thận dương hư – dương khí của Tỳ và Thận cùng suy, biểu hiện sợ lạnh, lưng bụng lạnh đau, tiêu chảy kéo dài hoặc lúc sáng sớm, phù, lưỡi nhạt bệu, mạch trầm trì; pháp trị là ôn bổ Tỳ Thận.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- NIDDK. Symptoms & Causes of Diarrhea
- NIDDK. Chronic Kidney Disease (CKD)