Lý Luận

Tỳ Thận dương hư

Chứng tạng phủ · 脾腎陽虛證

Tỳ Thận dương hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Tỳ Thận dương hư là chứng dương khí của Tỳ và Thận cùng suy, hư hàn sinh ra: sợ lạnh, chân tay lạnh, lưng gối mỏi lạnh, bụng lạnh đau thích ấm, tiêu chảy lâu ngày hoặc tiêu chảy lúc sáng sớm, phân có thức ăn chưa tiêu, phù, tiểu ít; lưỡi nhạt bệu, rêu trắng trơn, mạch trầm trì.[1][2]

Tỳ Thận dương hư – Chứng tạng phủ
Tỳ Thận dương hư
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.6.3.5.1.5, «脾肾阳虚证»; tên khác: Tỳ Thận hư hàn chứng): chứng do dương khí của Tỳ Thận hư, hư hàn sinh bên trong; lâm sàng có lưng mỏi yếu, quanh rốn và bụng đau lạnh, được ấm thì đỡ, tiêu chảy lâu không dứt, hoặc tiêu chảy lúc canh năm, phân có thức ăn không tiêu, hoặc lỵ lâu ngày, hoặc phù, tiểu ít, lưỡi nhạt bệu, rêu trắng trơn, mạch trì hoãn, bộ xích vô lực, kèm sợ lạnh, chân tay lạnh, sắc mặt trắng bệch.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF7M «Spleen and kidney yang deficiency pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Đây là chứng hai tạng cùng bệnh (tạng phủ kiêm bệnh): bệnh của tạng này ảnh hưởng tạng kia theo quan hệ sinh lý – ngũ hành, nên biểu hiện là sự kết hợp của hai nhóm triệu chứng.[2] Thận dương (“mệnh môn hỏa”) ấm Tỳ để vận hóa; Tỳ vận hóa thủy cốc nuôi Thận. Tiêu chảy, lỵ lâu ngày làm Tỳ dương hư lan đến Thận; hoặc Thận dương hư không ấm được Tỳ.[2] Kết hợp Tỳ dương hư và Thận dương hư.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Hàn Sợ lạnh, chân tay lạnh, sắc mặt trắng bệch, lưng gối và bụng lạnh
Tiêu hóa Đau bụng lạnh thích ấm, tiêu chảy kéo dài, tiêu chảy lúc sáng sớm (ngũ canh tả), phân có thức ăn chưa tiêu
Thủy dịch Phù (mặt, chân), tiểu ít; hoặc tiểu đêm
Lưỡi Nhạt bệu, rêu trắng trơn
Mạch Trầm trì hoặc trì hoãn, bộ xích yếu

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Tỳ dương hư Chưa có triệu chứng Thận: lưng gối lạnh mỏi, tiểu đêm, ngũ canh tả
Thận dương hư Ít triệu chứng tiêu hóa
Hàn thấp khốn Tỳ Thực chứng, bệnh mới, rêu trắng dày nhớt

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Ôn bổ Tỳ Thận (ôn dương); tiêu chảy kéo dài thì ôn Thận sáp trường; phù thì ôn dương lợi thủy.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Tứ thần hoàn (ngũ canh tả); Phụ tử có độc lý trung hoàn; phù: Chân vũ thang, Thực tỳ ẩm. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Tỳ du (BL20), Thận du (BL23), Mệnh môn (GV4), Quan nguyên (CV4), Thiên khu (ST25), Túc tam lý (ST36). Vị ôn trung, kiện Tỳ: Can khương, Nhân sâm, Bạch truật, Phục linh, Đại táo (có trong Tứ thần hoàn). Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Tiêu chảy kéo dài trên 4 tuần cần khám tìm nguyên nhân: viêm ruột mạn, kém hấp thu, nhiễm ký sinh trùng, cường giáp, ung thư đại tràng – nhất là khi có máu trong phân, sụt cân, thiếu máu.[4] Phù, tiểu ít cần khám thận, tim, gan.[5] Người cao tuổi tiêu chảy kéo dài dễ mất nước, rối loạn điện giải.

Câu hỏi thường gặp

Tiêu chảy lúc sáng sớm có ý nghĩa gì?

Y văn gọi là “ngũ canh tả” (canh năm, gần sáng), coi là dấu hiệu điển hình của Thận dương hư không ấm Tỳ.[2]

Vì sao chứng này hay phù?

Theo YHCT, Tỳ chủ vận hóa thủy thấp, Thận chủ thủy; dương của cả hai suy thì thủy dịch ứ lại gây phù.[2]

Kết luận

Tỳ Thận dương hư – dương khí của Tỳ và Thận cùng suy, biểu hiện sợ lạnh, lưng bụng lạnh đau, tiêu chảy kéo dài hoặc lúc sáng sớm, phù, lưỡi nhạt bệu, mạch trầm trì; pháp trị là ôn bổ Tỳ Thận.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NIDDK. Symptoms & Causes of Diarrhea
  5. NIDDK. Chronic Kidney Disease (CKD)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ