Lý Luận

Phế Thận âm hư

Chứng tạng phủ · 肺腎陰虛證

Phế Thận âm hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Phế Thận âm hư là chứng âm dịch của Phế và Thận cùng thiếu, hư nhiệt nhiễu bên trong: ho khan ít đờm, có khi ho ra máu, họng khô, khàn tiếng, kèm lưng gối mỏi, sốt về chiều, ra mồ hôi trộm, gò má đỏ, gầy; lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác.[1][2]

Phế Thận âm hư – Chứng tạng phủ
Phế Thận âm hư
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.6.4.5.1.3, «肺肾阴虚证»): chứng do âm dịch của Phế Thận hao tổn, hư nhiệt nhiễu bên trong; lâm sàng có ho khan, ít đờm, đờm lẫn máu, họng khô, khàn tiếng, hoặc mũi khô, ít nước mũi, có lúc chảy máu cam, không ngửi được mùi, lưỡi đỏ, ít rêu hoặc nhẵn không rêu, mạch trầm tế hoặc sác, có thể kèm cốt chưng triều nhiệt, ra mồ hôi trộm, gò má đỏ, lưng gối mỏi, gầy.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF82 «Lung and kidney yin deficiency pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Đây là chứng hai tạng cùng bệnh (tạng phủ kiêm bệnh): bệnh của tạng này ảnh hưởng tạng kia theo quan hệ sinh lý – ngũ hành, nên biểu hiện là sự kết hợp của hai nhóm triệu chứng.[2] Phế (Kim) và Thận (Thủy) quan hệ “Kim Thủy tương sinh”; ho lâu ngày, “lao trùng” (lao phổi) làm hao Phế âm lan đến Thận (“mẫu bệnh cập tử”), hoặc Thận âm hư không lên nuôi Phế.[1][2] Kết hợp Phế âm hư và Thận âm hư.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Phần Phế Ho khan, ít đờm, đờm lẫn máu, họng khô, khàn tiếng, mũi khô, chảy máu cam
Phần Thận Lưng gối mỏi, di tinh, kinh ít
Hư nhiệt Sốt về chiều (“cốt chưng triều nhiệt”), ra mồ hôi trộm, gò má đỏ, ngũ tâm phiền nhiệt, gầy sút
Lưỡi Đỏ, ít rêu hoặc nhẵn không rêu
Mạch Tế sác

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Phế âm hư Chưa có triệu chứng Thận
Thận bất nạp khí Nổi bật suyễn, hít vào khó; không phải ho khan ra máu
Can Thận âm hư Nổi bật chóng mặt, mắt mờ, ù tai; không có triệu chứng Phế

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Tư bổ Phế Thận (tư âm nhuận Phế, bổ Thận), thanh hư nhiệt.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Bách hợp cố kim thang; Mạch vị địa hoàng hoàn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Phế du (BL13), Thận du (BL23), Thái khê (KI3), Xích trạch (LU5), Cao hoang (BL43). Bách hợp cố kim thang có Thục địa, Bạch thược, Đương quy, Cát cánh, Cam thảo; Mạch vị địa hoàng hoàn là Lục vị địa hoàng hoàn gia Mạch môn, Ngũ vị tử. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Ho kéo dài trên 2 tuần, ho ra máu, sốt về chiều, ra mồ hôi đêm, sụt cân là dấu hiệu gợi ý lao phổi – phải xét nghiệm đờm, chụp phổi ngay; lao chữa khỏi được nếu điều trị đủ phác đồ, và không thể chỉ dùng thuốc cổ truyền.[4] Ho ra máu cũng có thể do ung thư phổi, giãn phế quản. Khàn tiếng kéo dài trên 3 tuần cần khám tai mũi họng.

Câu hỏi thường gặp

Chứng này có phải là lao?

Y văn cổ mô tả “lao trái” (lao phổi) nhiều theo chứng này, nhưng chẩn đoán lao phải dựa vào xét nghiệm.[4][2]

“Kim Thủy tương sinh” nghĩa là gì?

Theo ngũ hành, Kim (Phế) sinh Thủy (Thận); Phế âm đầy đủ thì nuôi Thận, Thận âm đầy đủ thì nhuận Phế.[2]

Kết luận

Phế Thận âm hư – âm của Phế và Thận cùng thiếu, biểu hiện ho khan ít đờm, có khi ra máu, khàn tiếng, sốt chiều, ra mồ hôi trộm, lưng gối mỏi, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác; pháp trị là tư bổ Phế Thận – và luôn cần xét nghiệm loại trừ lao phổi.[1][2][4]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. World Health Organization. Tuberculosis – fact sheet

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ