Thận bất nạp khí: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Thận bất nạp khí là chứng Thận hư không thu nạp được khí do Phế hít vào: suyễn lâu năm, thở ra nhiều hít vào ít, gắng sức thì khó thở hơn, tiếng nói nhỏ, ra mồ hôi, ho thì són tiểu, lưng gối mỏi; lưỡi nhạt, mạch trầm tế, bộ xích yếu.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.5.1.3.1.5.1, «肾不纳气证»; tên khác: Thận khí thất nạp chứng): chứng do bẩm sinh không đủ, hoặc tuổi cao cơ thể yếu, bệnh lâu hư tổn, Thận mất chức năng thu nạp; lâm sàng có suyễn đã lâu, cử động là thở gấp, thở ra nhiều hít vào ít, hơi thở không liền mạch, gầy, mệt, hoặc ho thì són tiểu, nặng thì ra mồ hôi, chân tay lạnh, mặt xanh, môi tím, lưỡi nhạt hoặc tím tối, rêu trắng hoặc đen nhuận, mạch hư tế, bộ xích trầm nhược.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF91 «Kidney failing to receive qi pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Theo YHCT, “Phế chủ hô khí, Thận chủ nạp khí”: hít vào sâu cần Thận thu nạp. Ho suyễn lâu ngày làm Phế hư lan đến Thận (“Phế hư cập Thận”), hoặc tuổi cao, bệnh lâu làm Thận hư.[2] Thường đi cùng Phế khí hư; thiên về dương hư (chân tay lạnh, mặt xanh) hoặc âm hư (mặt đỏ, họng khô, lưỡi đỏ). Nặng có thể “dương khí muốn thoát” – tình trạng nguy kịch.[1] Xem Quan hệ giữa các tạng.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Hô hấp | Suyễn kéo dài, thở ra nhiều hít vào ít, hơi thở ngắn đứt quãng, gắng sức là khó thở |
| Kèm theo | Tiếng nói nhỏ, ra mồ hôi, ho thì són tiểu, lưng gối mỏi, gầy, mệt |
| Thiên dương hư | Chân tay lạnh, mặt xanh, môi tím, phù |
| Lưỡi | Nhạt hoặc tím tối |
| Mạch | Trầm tế hoặc hư phù, bộ xích yếu |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Phế khí hư | Ho yếu, thở ngắn nhưng chưa có “hít vào khó”, không rõ triệu chứng Thận |
| Đàm thấp trở Phế | Thực chứng: đờm nhiều, ngực đầy, khó thở cả hai thì |
| Tâm dương hư | Hồi hộp, tức ngực, phù, khó thở khi nằm |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Bổ Thận nạp khí; kèm Phế hư thì bổ Phế ích Thận.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Nhân sâm cáp giới tán, Đô khí hoàn; thiên dương hư: Kim quỹ thận khí hoàn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Thận du (BL23), Phế du (BL13), Thái khê (KI3), Đản trung (CV17), Khí hải (CV6). Vị bổ khí, bổ Thận như Nhân sâm, Thục địa là ví dụ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Khó thở kéo dài, tăng khi gắng sức thường gặp trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen nặng, suy tim – cần đo chức năng hô hấp, khám tim mạch và dùng thuốc giãn phế quản, oxy theo chỉ định; bỏ thuốc lá là quan trọng nhất.[4] Khó thở tăng nhanh, môi tím, lú lẫn, không nói được thành câu, đau ngực là cấp cứu – gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao khó thở lại liên quan Thận?
Theo YHCT, Thận chủ nạp khí, giúp hít vào sâu; suyễn lâu năm kiểu “hít vào khó” được quy cho Thận hư.[2]
Người COPD có thể dùng YHCT?
Chỉ như hỗ trợ, khi bác sĩ hô hấp đồng ý; không bỏ thuốc xịt, thuốc giãn phế quản.[4]
Kết luận
Thận bất nạp khí – Thận hư không thu nạp khí, biểu hiện suyễn lâu năm, thở ra nhiều hít vào ít, gắng sức khó thở hơn, ho thì són tiểu, lưng gối mỏi, mạch trầm tế; pháp trị là bổ Thận nạp khí – kèm điều trị hô hấp, tim mạch theo chuyên khoa.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- World Health Organization. Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) – fact sheet