Lý Luận

Thận bất nạp khí

Chứng tạng phủ · 腎不納氣證

Thận bất nạp khí: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Thận bất nạp khí là chứng Thận hư không thu nạp được khí do Phế hít vào: suyễn lâu năm, thở ra nhiều hít vào ít, gắng sức thì khó thở hơn, tiếng nói nhỏ, ra mồ hôi, ho thì són tiểu, lưng gối mỏi; lưỡi nhạt, mạch trầm tế, bộ xích yếu.[1][2]

Thận bất nạp khí – Chứng tạng phủ
Thận bất nạp khí
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.5.1.3.1.5.1, «肾不纳气证»; tên khác: Thận khí thất nạp chứng): chứng do bẩm sinh không đủ, hoặc tuổi cao cơ thể yếu, bệnh lâu hư tổn, Thận mất chức năng thu nạp; lâm sàng có suyễn đã lâu, cử động là thở gấp, thở ra nhiều hít vào ít, hơi thở không liền mạch, gầy, mệt, hoặc ho thì són tiểu, nặng thì ra mồ hôi, chân tay lạnh, mặt xanh, môi tím, lưỡi nhạt hoặc tím tối, rêu trắng hoặc đen nhuận, mạch hư tế, bộ xích trầm nhược.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF91 «Kidney failing to receive qi pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Theo YHCT, “Phế chủ hô khí, Thận chủ nạp khí”: hít vào sâu cần Thận thu nạp. Ho suyễn lâu ngày làm Phế hư lan đến Thận (“Phế hư cập Thận”), hoặc tuổi cao, bệnh lâu làm Thận hư.[2] Thường đi cùng Phế khí hư; thiên về dương hư (chân tay lạnh, mặt xanh) hoặc âm hư (mặt đỏ, họng khô, lưỡi đỏ). Nặng có thể “dương khí muốn thoát” – tình trạng nguy kịch.[1] Xem Quan hệ giữa các tạng.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Hô hấp Suyễn kéo dài, thở ra nhiều hít vào ít, hơi thở ngắn đứt quãng, gắng sức là khó thở
Kèm theo Tiếng nói nhỏ, ra mồ hôi, ho thì són tiểu, lưng gối mỏi, gầy, mệt
Thiên dương hư Chân tay lạnh, mặt xanh, môi tím, phù
Lưỡi Nhạt hoặc tím tối
Mạch Trầm tế hoặc hư phù, bộ xích yếu

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Phế khí hư Ho yếu, thở ngắn nhưng chưa có “hít vào khó”, không rõ triệu chứng Thận
Đàm thấp trở Phế Thực chứng: đờm nhiều, ngực đầy, khó thở cả hai thì
Tâm dương hư Hồi hộp, tức ngực, phù, khó thở khi nằm

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Bổ Thận nạp khí; kèm Phế hư thì bổ Phế ích Thận.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Nhân sâm cáp giới tán, Đô khí hoàn; thiên dương hư: Kim quỹ thận khí hoàn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Thận du (BL23), Phế du (BL13), Thái khê (KI3), Đản trung (CV17), Khí hải (CV6). Vị bổ khí, bổ Thận như Nhân sâm, Thục địa là ví dụ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Khó thở kéo dài, tăng khi gắng sức thường gặp trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen nặng, suy tim – cần đo chức năng hô hấp, khám tim mạch và dùng thuốc giãn phế quản, oxy theo chỉ định; bỏ thuốc lá là quan trọng nhất.[4] Khó thở tăng nhanh, môi tím, lú lẫn, không nói được thành câu, đau ngực là cấp cứu – gọi 115.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao khó thở lại liên quan Thận?

Theo YHCT, Thận chủ nạp khí, giúp hít vào sâu; suyễn lâu năm kiểu “hít vào khó” được quy cho Thận hư.[2]

Người COPD có thể dùng YHCT?

Chỉ như hỗ trợ, khi bác sĩ hô hấp đồng ý; không bỏ thuốc xịt, thuốc giãn phế quản.[4]

Kết luận

Thận bất nạp khí – Thận hư không thu nạp khí, biểu hiện suyễn lâu năm, thở ra nhiều hít vào ít, gắng sức khó thở hơn, ho thì són tiểu, lưng gối mỏi, mạch trầm tế; pháp trị là bổ Thận nạp khí – kèm điều trị hô hấp, tim mạch theo chuyên khoa.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. World Health Organization. Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) – fact sheet

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ