Lý Luận

Thận khí bất cố

Chứng tạng phủ · 腎氣不固證

Thận khí bất cố: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Thận khí bất cố là chứng Thận khí hư, mất chức năng “cố nhiếp” (giữ lại): tiểu nhiều lần, nước tiểu trong, tiểu xong còn nhỏ giọt, són tiểu, đái dầm, tiểu đêm; nam di tinh, hoạt tinh, xuất tinh sớm; nữ khí hư loãng nhiều, rong kinh, dễ sảy thai; kèm lưng gối mỏi, lưỡi nhạt, mạch trầm nhược.[1][2]

Thận khí bất cố – Chứng tạng phủ
Thận khí bất cố
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.5.1.3.1, «肾气虚证»; tên khác: Thận khí khuy hư chứng): chứng do bẩm sinh không đủ, Thận khí chưa đầy, hoặc tuổi cao Thận hư, bệnh lâu tổn thương Thận; lâm sàng có lưng gối mỏi yếu, chóng mặt, ù tai, nghe kém, hay quên, cử động thì thở gấp, mệt, sắc mặt nhợt, chân tay không ấm, tiểu trong dài, tiểu đêm nhiều, lưỡi nhạt hoặc bệu, rêu trắng, mạch tế hoặc nhược, bộ xích vô lực, hoặc kèm tiểu nhiều lần, tiểu xong còn nhỏ giọt, nặng thì đái dầm, hoặc giảm ham muốn, hoạt tinh, xuất tinh sớm, hoặc kinh ra nhỏ giọt, bế kinh, sảy thai liên tiếp.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF90 «Kidney qi deficiency pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Do tuổi cao Thận khí suy, trẻ nhỏ Thận khí chưa đầy, bệnh lâu, tình dục, sinh đẻ quá độ.[2] Thận “chủ bế tàng”, khai khiếu ở “nhị âm” (tiền âm, hậu âm), cùng Bàng quang điều tiết tiểu tiện; Thận khí hư thì cửa đóng không chặt: nước tiểu, tinh dịch, khí hư, thai không được giữ. Tiêu chuẩn GB/T xếp các biểu hiện này trong mục «肾气虚证»; ICD-11 dùng mục chung «Kidney qi deficiency pattern».[1][3] Lưu ý: “Thận” của YHCT bao gồm chức năng tàng tinh, sinh trưởng – sinh dục, chủ thủy, nạp khí, chủ cốt tủy – rộng hơn quả thận giải phẫu; các thuốc “bổ thận” không điều trị được bệnh thận theo y học hiện đại, và một số thảo dược có thể gây hại cho người suy thận.[4]

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Tiểu tiện Tiểu nhiều lần, nước tiểu trong, tiểu xong còn nhỏ giọt, són tiểu, tiểu đêm nhiều; trẻ em đái dầm
Nam Di tinh, hoạt tinh, xuất tinh sớm
Nữ Khí hư loãng nhiều, kinh ra nhỏ giọt không dứt, dễ sảy thai
Toàn thân Lưng gối mỏi, ù tai, mệt; dấu hiệu hàn nhẹ
Lưỡi Nhạt, rêu trắng
Mạch Trầm nhược, bộ xích yếu

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Thận dương hư Hàn rõ: sợ lạnh, chân tay lạnh, phù, tiêu chảy sáng sớm
Tỳ khí hạ hãm Sa trệ, kèm ăn kém, phân lỏng, mệt sau ăn
Bàng quang thấp nhiệt Tiểu nhiều lần nhưng buốt rát, nước tiểu vàng đục – thực nhiệt

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Cố nhiếp Thận khí (bổ Thận cố sáp).[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Kim tỏa cố tinh hoàn (di tinh, hoạt tinh); Súc tuyền hoàn (tiểu nhiều, đái dầm). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Thận du (BL23), Quan nguyên (CV4), Trung cực (CV3), Thái khê (KI3), Tam âm giao (SP6). Vị bổ Thận như Thục địa, Đỗ trọng là ví dụ; các vị “cố sáp” đặc trưng của Kim tỏa cố tinh hoàn hiện chưa có trong kho dược liệu của website. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Són tiểu, tiểu đêm, tiểu không hết là các vấn đề phổ biến, điều trị được (tập cơ sàn chậu, tập bàng quang, thuốc, thủ thuật); nam giới lớn tuổi cần khám tiền liệt tuyến, tiểu nhiều cần xét nghiệm đường huyết.[5] Trẻ đái dầm sau 5–7 tuổi nên khám nhi. Sảy thai liên tiếp cần khám sản phụ khoa để tìm nguyên nhân. Tiểu máu, bí tiểu, sốt cần khám ngay.

Câu hỏi thường gặp

Tiểu đêm nhiều có phải “Thận yếu”?

YHCT gắn với Thận khí hư, nhưng tiểu đêm còn do uống nước buổi tối, tiền liệt tuyến, tiểu đường, suy tim – nên khám để tìm nguyên nhân.[5]

“Cố sáp” là gì?

Là pháp dùng thuốc có tác dụng thu giữ (chua, chát) để giảm mất tinh, mồ hôi, nước tiểu; thường phối với thuốc bổ để trị cả gốc.[2]

Kết luận

Thận khí bất cố – Thận khí hư không giữ được, biểu hiện tiểu nhiều lần, són tiểu, tiểu đêm, di tinh, xuất tinh sớm, khí hư loãng, dễ sảy thai, lưng gối mỏi, lưỡi nhạt, mạch trầm nhược; pháp trị là bổ Thận cố nhiếp.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NIDDK. Chronic Kidney Disease (CKD)
  5. NIDDK. Bladder Control Problems (Urinary Incontinence)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ