Bàng quang thấp nhiệt: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Bàng quang thấp nhiệt là chứng thấp nhiệt tích ở Bàng quang, khí hóa thất thường: tiểu gấp, tiểu nhiều lần, tiểu buốt rát, nước tiểu vàng đỏ hoặc đục, có thể có máu hoặc sỏi, kèm sốt, đau lưng; lưỡi đỏ rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.5.2.2.3, «膀胱湿热证»): chứng do thấp nhiệt xâm nhập, uẩn kết ở Bàng quang; lâm sàng có tiểu gấp, nhiều lần, rít đau, nóng rát, nước tiểu vàng đỏ hoặc đục, lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác, có thể kèm sốt, khát, tiểu ra máu hoặc ra sạn sỏi.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF9G «Bladder dampness-heat pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do thấp nhiệt từ ngoài xâm nhập (vệ sinh kém, nhịn tiểu), ăn nhiều cay nóng, béo ngọt, rượu, hoặc thấp nhiệt từ nơi khác dồn xuống.[2] Bàng quang chứa và bài tiết nước tiểu nhờ khí hóa; thấp nhiệt làm khí hóa trở trệ. Y văn xếp vào chứng lâm: nhiệt lâm, huyết lâm (tiểu máu), thạch lâm (sỏi). Xem Thấp tà, Tiểu trường thực nhiệt.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Tiểu gấp, tiểu nhiều lần, tiểu buốt rát, tiểu không hết |
| Nước tiểu | Vàng đỏ, đục, có thể có máu hoặc sạn sỏi |
| Kèm theo | Đau bụng dưới, đau lưng, sốt, khát, miệng đắng |
| Lưỡi | Đỏ, rêu vàng nhớt |
| Mạch | Hoạt sác hoặc nhu sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Tiểu trường thực nhiệt | Kèm dấu hiệu Tâm hỏa: loét miệng lưỡi, bứt rứt |
| Thận khí bất cố | Tiểu nhiều lần nhưng không buốt, nước tiểu trong, hư chứng |
| Thận âm hư | Tiểu ít vàng, đau âm ỉ; kèm hư nhiệt, bệnh kéo dài |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Thanh nhiệt lợi thấp thông lâm; tiểu máu thì lương huyết chỉ huyết; sỏi thì lợi niệu bài thạch.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Bát chính tán; huyết lâm: Tiểu kế ẩm tử; thạch lâm: Thạch vi tán. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Trung cực (CV3) (mộ huyệt Bàng quang), Bàng quang du (BL28), Âm lăng tuyền (SP9), Tam âm giao (SP6). Bát chính tán có nhiều vị trong kho: Xa tiền tử, Chi tử, Đại hoàng, Cam thảo; vị lợi niệu bài thạch hay nhắc: Kim tiền thảo. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Tiểu buốt, tiểu rắt thường do nhiễm trùng đường tiết niệu – thường cần kháng sinh theo chỉ định; uống đủ nước, không nhịn tiểu.[4] Cần khám ngay khi sốt, rét run, đau hông lưng, buồn nôn (nghi viêm thận – bể thận), tiểu máu, phụ nữ có thai, nam giới, trẻ em có triệu chứng tiết niệu. Đau quặn hông lưng lan xuống bụng dưới gợi ý sỏi thận – cần siêu âm.[5]
Câu hỏi thường gặp
Có tự chữa viêm đường tiết niệu bằng thuốc nam?
Không nên tự chữa khi có sốt, đau lưng, tiểu máu hoặc đang mang thai; nhiễm trùng không điều trị đúng có thể lan lên thận.[4]
Kim tiền thảo có làm tan sỏi?
Y văn dùng để “lợi niệu bài thạch”; sỏi lớn, gây tắc, nhiễm trùng cần điều trị ngoại khoa – phải khám để quyết định.[5]
Kết luận
Bàng quang thấp nhiệt – thấp nhiệt tích ở Bàng quang, biểu hiện tiểu gấp, nhiều lần, buốt rát, nước tiểu vàng đục, có thể có máu hoặc sỏi, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác; pháp trị là thanh nhiệt lợi thấp thông lâm – và nhiễm trùng tiết niệu cần điều trị y khoa.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- NIDDK. Bladder Infection (Urinary Tract Infection—UTI) in Adults
- NIDDK. Kidney Stones