Lý Luận

Bàng quang thấp nhiệt

Chứng tạng phủ · 膀胱濕熱證

Bàng quang thấp nhiệt: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Bàng quang thấp nhiệt là chứng thấp nhiệt tích ở Bàng quang, khí hóa thất thường: tiểu gấp, tiểu nhiều lần, tiểu buốt rát, nước tiểu vàng đỏ hoặc đục, có thể có máu hoặc sỏi, kèm sốt, đau lưng; lưỡi đỏ rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác.[1][2]

Bàng quang thấp nhiệt – Chứng tạng phủ
Bàng quang thấp nhiệt
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.5.2.2.3, «膀胱湿热证»): chứng do thấp nhiệt xâm nhập, uẩn kết ở Bàng quang; lâm sàng có tiểu gấp, nhiều lần, rít đau, nóng rát, nước tiểu vàng đỏ hoặc đục, lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác, có thể kèm sốt, khát, tiểu ra máu hoặc ra sạn sỏi.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF9G «Bladder dampness-heat pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Do thấp nhiệt từ ngoài xâm nhập (vệ sinh kém, nhịn tiểu), ăn nhiều cay nóng, béo ngọt, rượu, hoặc thấp nhiệt từ nơi khác dồn xuống.[2] Bàng quang chứa và bài tiết nước tiểu nhờ khí hóa; thấp nhiệt làm khí hóa trở trệ. Y văn xếp vào chứng lâm: nhiệt lâm, huyết lâm (tiểu máu), thạch lâm (sỏi). Xem Thấp tà, Tiểu trường thực nhiệt.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Chủ chứng Tiểu gấp, tiểu nhiều lần, tiểu buốt rát, tiểu không hết
Nước tiểu Vàng đỏ, đục, có thể có máu hoặc sạn sỏi
Kèm theo Đau bụng dưới, đau lưng, sốt, khát, miệng đắng
Lưỡi Đỏ, rêu vàng nhớt
Mạch Hoạt sác hoặc nhu sác

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Tiểu trường thực nhiệt Kèm dấu hiệu Tâm hỏa: loét miệng lưỡi, bứt rứt
Thận khí bất cố Tiểu nhiều lần nhưng không buốt, nước tiểu trong, hư chứng
Thận âm hư Tiểu ít vàng, đau âm ỉ; kèm hư nhiệt, bệnh kéo dài

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Thanh nhiệt lợi thấp thông lâm; tiểu máu thì lương huyết chỉ huyết; sỏi thì lợi niệu bài thạch.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Bát chính tán; huyết lâm: Tiểu kế ẩm tử; thạch lâm: Thạch vi tán. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Trung cực (CV3) (mộ huyệt Bàng quang), Bàng quang du (BL28), Âm lăng tuyền (SP9), Tam âm giao (SP6). Bát chính tán có nhiều vị trong kho: Xa tiền tử, Chi tử, Đại hoàng, Cam thảo; vị lợi niệu bài thạch hay nhắc: Kim tiền thảo. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Tiểu buốt, tiểu rắt thường do nhiễm trùng đường tiết niệu – thường cần kháng sinh theo chỉ định; uống đủ nước, không nhịn tiểu.[4] Cần khám ngay khi sốt, rét run, đau hông lưng, buồn nôn (nghi viêm thận – bể thận), tiểu máu, phụ nữ có thai, nam giới, trẻ em có triệu chứng tiết niệu. Đau quặn hông lưng lan xuống bụng dưới gợi ý sỏi thận – cần siêu âm.[5]

Câu hỏi thường gặp

Có tự chữa viêm đường tiết niệu bằng thuốc nam?

Không nên tự chữa khi có sốt, đau lưng, tiểu máu hoặc đang mang thai; nhiễm trùng không điều trị đúng có thể lan lên thận.[4]

Kim tiền thảo có làm tan sỏi?

Y văn dùng để “lợi niệu bài thạch”; sỏi lớn, gây tắc, nhiễm trùng cần điều trị ngoại khoa – phải khám để quyết định.[5]

Kết luận

Bàng quang thấp nhiệt – thấp nhiệt tích ở Bàng quang, biểu hiện tiểu gấp, nhiều lần, buốt rát, nước tiểu vàng đục, có thể có máu hoặc sỏi, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác; pháp trị là thanh nhiệt lợi thấp thông lâm – và nhiễm trùng tiết niệu cần điều trị y khoa.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NIDDK. Bladder Infection (Urinary Tract Infection—UTI) in Adults
  5. NIDDK. Kidney Stones

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ