Bát chính tán: thành phần, công năng và phân tích
Bát chính tán thanh thấp nhiệt bàng quang, lợi niệu thông lâm bằng tám vị đắng lạnh, lợi thủy, kèm Đại hoàng dẫn nhiệt ra đường đại tiện.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Hoạt thạch | Quân | — | 12–18 g | |
| Mộc thông (thân Akebia) | Quân | — | 6–9 g | Đúng loài Akebia |
| Biển súc | Thần | — | 9–15 g | |
| Cù mạch | Thần | — | 9–12 g | |
| Xa tiền tử | Thần | — | 9–15 g | Bọc vải |
| Chi tử | Tá | — | 6–9 g | |
| Đại hoàng | Tá | — | 6–9 g | |
| Cam thảo (đầu rễ nhỏ) | Sứ | — | 3–6 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Khi sắc thêm Đăng tâm thảo 2–3 g.[1] Cột “thang tham khảo” theo [1]; American Dragon ghi khoảng liều khác.[2] Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhHoạt thạch12–18 gLợi thủy thông lâm, thanh nhiệtMộc thông (thân Akebia)6–9 gThanh tâm hỏa, lợi tiểu
- ThầnHỗ trợ vị quânBiển súc9–15 gLợi thủy thông lâmCù mạch9–12 gLợi thủy thông lâmXa tiền tử9–15 gLợi thủy thông lâm
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụChi tử6–9 gThanh nhiệt tam tiêuĐại hoàng6–9 gTả nhiệt theo đường đại tiện
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịCam thảo (đầu rễ nhỏ)3–6 gĐiều hòa, chỉ thống niệu đạo
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Thanh nhiệt tả hỏa, lợi thủy thông lâm.[1][2]
Chủ trị: Thấp nhiệt ở bàng quang (nhiệt lâm, huyết lâm, thạch lâm): tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu gấp, nước tiểu đục đỏ hoặc có máu, bụng dưới căng, miệng họng khô; lưỡi đỏ rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác.[1][2] Xem Bàng quang thấp nhiệt.
3. Phân tích phương
Hoạt thạch và Mộc thông là quân, thanh nhiệt lợi thủy; Biển súc, Cù mạch, Xa tiền tử là thần, lợi thủy thông lâm.[1] Chi tử thanh nhiệt tam tiêu, Đại hoàng tả nhiệt theo đại tiện – “tiền hậu phân tiêu” – là tá; Cam thảo là sứ.[1][2]
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: tiểu ra máu thêm Sinh địa, Tiểu kế, Bạch mao căn; sỏi thêm Kim tiền thảo, Hải kim sa, Thạch vi; tiểu đục thêm Tỳ giải, Thạch xương bồ; thấp nhiệt kèm âm hư bỏ Đại hoàng, thêm Sinh địa, Tri mẫu.[1]
5. Lưu ý an toàn
American Dragon ghi chống chỉ định: lâm chứng mạn tính, có thai, bệnh mạn suy yếu, hư hàn; dùng lâu có thể gây mệt, hồi hộp, choáng váng, chán ăn.[2] Tiểu buốt kèm sốt, đau lưng, tiểu ra máu cần khám (nhiễm trùng tiết niệu cần kháng sinh theo chỉ định).
Kết luận
Bát chính tán thanh nhiệt lợi thủy thông lâm cho thấp nhiệt bàng quang; bắt buộc dùng đúng loài Mộc thông và không dùng khi có thai.[1][2][3]
Tài liệu tham khảo
- Me & Qi. Ba Zheng San: Benefits, Ingredients & Uses (cập nhật 23/5/2026)
- Penner J. (American Dragon). Ba Zheng San – Chinese Herbs
- U.S. Food and Drug Administration. Import Alert 54-10: Detention without physical examination of dietary supplement products containing aristolochic acid (đăng 10/12/2020)