Dược Liệu

Hoạt thạch

Talcum

Hoạt thạch (Talcum): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Hoạt thạch là khoáng thạch thiên nhiên, thành phần chủ yếu là magnesi silicat ngậm nước; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, nhạt, tính lạnh, quy vào kinh Vị, Bàng quang.[1]

Hoạt thạch – Dược liệu
Hoạt thạch

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Hoạt thạch, Talcum”, tập 2, tr. 1193–1194. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Hoạt thạch (talc).[1]
Tên dược liệu Talcum.[1]
Loài cho dược liệu Khoáng thạch thiên nhiên có thành phần chủ yếu là magnesi silicat ngậm nước [Mg3(Si4O10)(OH)2].[1]
Họ Khoáng vật.[1]
Bộ phận dùng Khoáng thạch đã loại tạp, nghiền bột mịn hoặc thủy phi.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), nhạt (đạm), tính lạnh (hàn).[1]
Quy kinh Vị, Bàng quang.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Cục to nhỏ không đều, màu trắng, vàng hoặc xám, lam nhạt, sáng óng ánh như sáp; chất mềm, trơn mịn, không hút ẩm, không tan trong nước; không mùi, không vị.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Loại bỏ tạp chất, đất cát.[1] Khi bào chế: rửa sạch, đập vỡ, nghiền khô thành bột mịn hoặc thủy phi (nghiền ướt với nước, gạn lấy phần lắng, làm vài lần), phơi hoặc sấy khô.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi hoạt thạch vị ngọt, nhạt, tính lạnh, vào kinh Vị, Bàng quang.[1]

Quy kinh:Kinh VịKinh Bàng quangBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Lợi tiểu thẩm thấp, thanh nhiệt giải thử.[1]
Chủ trị Lâm lậu, thạch lâm kèm tiểu khó và đau nóng; bứt rứt háo khát do thử thấp; tiết tả do thấp nhiệt. Dùng ngoài trị thấp chẩn (eczema), thấp sang (lở loét), rôm sảy, chàm.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 10–20 g mỗi ngày, dạng thuốc bột, sắc hoặc hòa với nước uống, phối hợp trong các bài thuốc; dùng ngoài lượng thích hợp.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi không dùng cho phụ nữ có thai và người có chứng dương hư.[1]

Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài. Hoạt thạch là vị chính của Lục nhất tán. Tiểu buốt kèm sốt, đau hông lưng, tiểu máu cần đi khám; không tự dùng bột talc rắc vùng kín hoặc cho trẻ hít phải bột.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt thạch có trong bài thuốc nào?

Ví dụ Lục nhất tán (Hoạt thạch – Cam thảo 6 : 1), Trư linh thang, Tam nhân thang, Bát chính tán.

Ai không được dùng?

Dược điển ghi không dùng cho phụ nữ có thai và người dương hư.[1]

Bảo quản

Để nơi khô.[1]

Kết luận

Hoạt thạch – Talcum là khoáng thạch, vị ngọt nhạt, tính lạnh, quy kinh Vị, Bàng quang, được Dược điển ghi công năng lợi tiểu thẩm thấp, thanh nhiệt giải thử.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Hoạt thạch, Talcum, tr. 1193–1194

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ