Dược Liệu

Bồ công anh

Herba Lactucae indicae

Bồ công anh (Herba Lactucae indicae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Bồ công anh trong Dược điển Việt Nam là thân mang lá đã phơi hay sấy khô của cây Bồ công anh (Lactuca indica) thuộc họ Cúc; Dược điển ghi vị ngọt, hơi đắng, tính lạnh, quy vào hai kinh Can, Vị.[1]

Bồ công anh – Dược liệu
Bồ công anh

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Bồ công anh, Herba Lactucae indicae”, tập 2, tr. 1085–1086. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Bồ công anh (rau bồ cóc).[1]
Tên dược liệu Herba Lactucae indicae.[1]
Loài cho dược liệu Bồ công anh (Lactuca indica L.).[1]
Họ Cúc (Asteraceae).[1]
Bộ phận dùng Thân mang lá đã phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), hơi đắng (vi khổ), tính lạnh (hàn).[1]
Quy kinh Can, Vị.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược điển không quy định định lượng hoạt chất; dược liệu được kiểm nghiệm bằng định tính, độ ẩm, tro và tạp chất.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Lá mỏng nhăn nheo, nhiều hình dạng, thường hình mũi mác, gần như không cuống; mặt trên nâu sẫm, mặt dưới nâu nhạt, mép khía răng cưa không đều, gân giữa to và nổi. Đoạn thân tròn, lõi xốp; vị hơi đắng.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Bồ công anh Việt Nam và “dandelion”

Vị bồ công anh trong Dược điển Việt Nam là cây Lactuca indica (rau bồ cóc), khác với bồ công anh châu Âu – Trung Quốc (Taraxacum, “dandelion”) hay gặp trong sản phẩm nhập khẩu. Hai loài khác nhau, thông tin nghiên cứu không dùng lẫn cho nhau.

Chế biến và bào chế

Thu hái khoảng tháng 5–7, lúc cây chưa ra hoa hoặc mới ra hoa, bỏ lá già, phơi hoặc sấy nhẹ đến khô.[1] Khi dùng rửa sạch, cắt đoạn 3–5 cm, phơi khô; có thể nấu cao đặc (1 ml cao tương đương 10 g dược liệu).[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi bồ công anh vị ngọt, hơi đắng, tính lạnh, vào hai kinh Can, Vị.[1]

Quy kinh:Kinh CanKinh VịBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Thanh nhiệt giải độc, tiêu viêm tán kết.[1]
Chủ trị Mụn nhọt, sang lở; tắc tia sữa, viêm tuyến vú; nhiễm trùng đường tiết niệu.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 8–30 g mỗi ngày dược liệu khô, dạng thuốc sắc, thường phối hợp với các vị khác; lá tươi giã đắp ngoài trị mụn nhọt, sưng vú, tắc tia sữa.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi các chứng âm hư hoặc tràng nhạc, ung nhọt đã vỡ cấm dùng.[1]

Viêm tuyến vú, nhiễm trùng tiết niệu cần khám

Vú sưng nóng đỏ đau kèm sốt có thể là viêm tuyến vú, áp xe vú cần kháng sinh hoặc chích tháo mủ; tiểu buốt kèm sốt, đau lưng có thể là viêm thận – bể thận. Các trường hợp này cần được bác sĩ khám, không chỉ đắp lá. Bà mẹ cho con bú tiếp tục cho bú hoặc vắt sữa theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Bồ công anh có trị được tắc tia sữa?

Dược điển ghi chủ trị tắc tia sữa, viêm tuyến vú,[1] nhưng nếu vú sưng đỏ, sốt, đau nhiều cần đi khám để loại trừ áp xe vú.

Bồ công anh trong viên uống ngoại có phải cùng loại?

Thường không. Sản phẩm ngoại thường dùng Taraxacum (dandelion), khác loài với vị bồ công anh trong Dược điển Việt Nam (Lactuca indica).[1]

Bảo quản

Để nơi khô, thường xuyên phơi lại, tránh mốc mục.[1]

Kết luận

Bồ công anh – Herba Lactucae indicae là vị thuốc vị ngọt, hơi đắng, tính lạnh, quy kinh Can, Vị, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt giải độc, tiêu viêm tán kết.[1] Đây là cây Lactuca indica, khác với dandelion (Taraxacum).

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Bồ công anh, Herba Lactucae indicae, tr. 1085–1086

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ