Dược Liệu

Tỳ giải

Rhizoma Dioscoreae

Tỳ giải (Rhizoma Dioscoreae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Tỳ giải là thân rễ đã phơi hay sấy khô của một số loài Tỳ giải thuộc họ Củ nâu; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, tính bình, quy vào các kinh Can, Thận, Vị, Bàng quang.[1]

Tỳ giải – Dược liệu
Tỳ giải

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Tỳ giải (Thân rễ), Rhizoma Dioscoreae”, tập 2, tr. 1366–1367. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Tỳ giải (Miên tỳ giải).[1]
Tên dược liệu Rhizoma Dioscoreae.[1]
Loài cho dược liệu Tỳ giải (Dioscorea septemloba Thunb. hoặc Dioscorea futschauensis Uline ex R. Kunth).[1]
Họ Củ nâu (Dioscoreaceae).[1]
Bộ phận dùng Thân rễ đã phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị đắng (khổ), tính bình.[1]
Quy kinh Can, Thận, Vị, Bàng quang.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Chất chiết được trong dược liệu không ít hơn 15,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Phiến vát không đều, dày 2–5 mm; mặt ngoài nâu hơi vàng hoặc đen hơi nâu, có rải rác vết rễ nhỏ; mặt cắt màu trắng hoặc vàng nhạt, chất xốp.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Nhiều cây được gọi là “tỳ giải”

Sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi lúc đó chưa thấy cây tỳ giải chính thức ở Việt Nam; trong nước vẫn khai thác với tên tỳ giải một số cây họ Hành và họ Củ nâu chưa xác định chắc chắn tên khoa học.[2] Cần mua dược liệu đúng loài theo Dược điển.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch vào mùa thu, đông, đào thân rễ, bỏ rễ con, rửa sạch, thái phiến, phơi khô.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi lúc đó chưa thấy cây tỳ giải chính thức (Dioscorea) ở Việt Nam; trong nước vẫn khai thác với tên tỳ giải một số cây thuộc họ Hành và họ Củ nâu nhưng chưa xác định chắc chắn tên khoa học.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi tỳ giải vị đắng, tính bình, vào các kinh Can, Thận, Vị, Bàng quang.[1]

Quy kinh:Kinh CanKinh ThậnKinh VịKinh Bàng quangBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Phân thanh trừ trọc, khu phong trừ thấp.[1]
Chủ trị Cao lâm (đái đục), bạch đới quá nhiều; sang độc do thấp nhiệt; đau lưng, đầu gối.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 9–15 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, phối hợp trong các bài thuốc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi không dùng cho người âm hư hỏa vượng, đau lưng do thận hư.[1]

Bệnh thận, tiết niệu cần được theo dõi

Tiểu buốt kèm sốt, đau hông lưng, tiểu ra máu, phù, tiểu ít, sỏi thận gây đau quặn là những tình huống cần khám, xét nghiệm nước tiểu, siêu âm. Người bệnh thận mạn, suy tim, đang dùng thuốc lợi tiểu không tự uống thêm nước thuốc lợi tiểu vì có thể rối loạn điện giải.

Khí hư nhiều, có mùi, ngứa cần khám phụ khoa để điều trị đúng nguyên nhân.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

“Đái đục” có phải bệnh nguy hiểm?

Nước tiểu đục có thể do nhiễm trùng, sỏi, đạm niệu…; cần xét nghiệm nước tiểu để biết nguyên nhân.

Ai không nên dùng?

Dược điển ghi người âm hư hỏa vượng, đau lưng do thận hư không dùng.[1]

Bảo quản

Để nơi khô, tránh mốc.[1]

Kết luận

Tỳ giải – Rhizoma Dioscoreae là vị thuốc vị đắng, tính bình, quy kinh Can, Thận, Vị, Bàng quang, được Dược điển ghi công năng phân thanh trừ trọc, khu phong trừ thấp.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Tỳ giải (Thân rễ), Rhizoma Dioscoreae, tr. 1366–1367
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Tỳ giải”, tr. 500

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ