Dược Liệu

Cỏ xước

Radix Achyranthis asperae

Cỏ xước (Radix Achyranthis asperae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Cỏ xước là rễ đã phơi hay sấy khô của cây Cỏ xước (Achyranthes aspera L.), họ Rau giền; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, chua, tính bình, quy vào kinh Can, Thận.[1]

Cỏ xước – Dược liệu
Cỏ xước

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Cỏ xước (Rễ), Radix Achyranthis asperae”, tập 2, tr. 1119–1120. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Cỏ xước (ngưu tất nam).[1]
Tên dược liệu Radix Achyranthis asperae.[1]
Loài cho dược liệu Cây Cỏ xước (Achyranthes aspera L.).[1]
Họ Rau giền (Amaranthaceae).[1]
Bộ phận dùng Rễ đã phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị đắng (khổ), chua (toan), tính bình.[1]
Quy kinh Can, Thận.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Rễ nhỏ cong queo, bé dần từ cổ rễ tới chóp, dài 10–15 cm, đường kính 0,2–0,5 cm; mặt ngoài nâu nhạt, có vết sần của rễ con; mặt cắt nâu nhạt hơn, có các vân tròn (vòng libe-gỗ) xếp tương đối đều.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Cỏ xước và Ngưu tất

Cỏ xước (Achyranthes aspera) cùng chi nhưng khác loài với Ngưu tất (Achyranthes bidentata) – xem bài Ngưu tất.

Chế biến và bào chế

Đào rễ, giũ sạch đất cát, phơi hay sấy khô.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi cỏ xước vị đắng, chua, tính bình, vào kinh Can, Thận.[1]

Quy kinh:Kinh CanKinh ThậnBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Hoạt huyết khứ ứ, bổ can thận, mạnh gân xương.[1]
Chủ trị Phong thấp, đau lưng, đau nhức xương khớp, chân tay co quắp, kinh nguyệt không đều, bế kinh đau bụng, bí tiểu tiện, đái rắt buốt.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–15 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi phụ nữ có thai, ỉa lỏng, người di tinh không dùng.[1]

Không tự dùng khi đang mang thai. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Cỏ xước có tác dụng gì?

Dược điển ghi công năng: hoạt huyết khứ ứ, bổ can thận, mạnh gân xương.[1]

Ai không nên dùng cỏ xước?

Dược điển ghi phụ nữ có thai, ỉa lỏng, người di tinh không dùng.[1]

Bảo quản

Để nơi khô, tránh mốc mọt.[1]

Kết luận

Cỏ xước – Radix Achyranthis asperae vị đắng, chua, tính bình, quy kinh Can, Thận, được Dược điển ghi công năng hoạt huyết khứ ứ, bổ can thận, mạnh gân xương.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Cỏ xước (Rễ), Radix Achyranthis asperae, tr. 1119–1120

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ