Đơn kim (Herba Bidentis pilosae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Đơn kim là phần trên mặt đất còn tươi hoặc đã phơi hay sấy khô của cây Đơn kim (Bidens pilosa L.), họ Cúc; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, nhạt, tính bình, hơi the, quy vào kinh Can, Thận.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Đơn kim (đơn buốt).[1] |
| Tên dược liệu | Herba Bidentis pilosae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Đơn kim (Bidens pilosa L.).[1] |
| Họ | Cúc (Asteraceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Phần trên mặt đất còn tươi hoặc đã phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), nhạt (đạm), tính bình, hơi the.[1] |
| Quy kinh | Can, Thận.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Những đoạn thân, cành mang lá dài 4–6 cm; lá đơn, thường có 3 lá chét hình trứng, dài 3–5 cm, rộng 1,5–2 cm, mặt trên ráp, mép khía răng cưa nhọn.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Dùng phần trên mặt đất tươi hoặc phơi, sấy khô, cắt đoạn.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi đơn kim vị đắng, nhạt, tính bình, hơi the, vào kinh Can, Thận.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Thanh nhiệt giải độc, hoạt huyết tán ứ, tiêu thũng chỉ thống, sát trùng.[1] |
| Chủ trị | Cảm mạo phát sốt, mắt đỏ sưng, viêm họng, đau dạ dày, viêm ruột, lỵ, tiêu chảy, viêm thận cấp, dị ứng, mày đay, mụn nhọt, côn trùng cắn, chấn thương tụ máu.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 16–20 g dược liệu khô mỗi ngày, dạng thuốc sắc, thường phối hợp với các vị khác; dùng ngoài nấu nước tắm trị mẩn ngứa.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Rắn cắn phải đưa đi cấp cứu ngay, không chờ đắp thuốc. Không đắp lá lên mắt khi đau mắt – cần khám chuyên khoa. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Đơn kim có tác dụng gì?
Dược điển ghi công năng: thanh nhiệt giải độc, hoạt huyết tán ứ, tiêu thũng chỉ thống, sát trùng.[1]
Ai không nên dùng đơn kim?
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Bảo quản
Để nơi khô, thoáng mát, tránh nấm mốc.[1]
Kết luận
Đơn kim – Herba Bidentis pilosae vị đắng, nhạt, tính bình, quy kinh Can, Thận, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt giải độc, hoạt huyết tán ứ, tiêu thũng chỉ thống, sát trùng.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Đơn kim, Herba Bidentis pilosae, tr. 1172–1173