Tâm Tỳ lưỡng hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Tâm Tỳ lưỡng hư là chứng Tâm huyết và Tỳ khí cùng hư: hồi hộp, mất ngủ, mơ nhiều, hay quên, chóng mặt, kèm ăn kém, bụng đầy, phân lỏng, mệt mỏi, sắc mặt nhợt; phụ nữ kinh ít nhạt hoặc rong kinh; lưỡi nhạt, mạch tế nhược.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.6.1.3.2, «心脾两虚证»; tên khác: Tâm Tỳ khuy hư chứng): chứng do cơ thể hư yếu hoặc bệnh lâu hư tổn, khí huyết âm dương của Tâm và Tỳ đều hư; lâm sàng có hồi hộp, chính xung, mệt mỏi, chóng mặt, ngủ ít, mơ nhiều, hay ngáp, hay quên, ăn ít, bụng trướng, phân lỏng, sắc mặt trắng nhợt, lao lực thì nặng hơn, lưỡi nhạt hoặc non, mạch nhược hoặc tế, có thể kèm lo âu, trầm uất sau sinh, buồn muốn khóc, kinh ít, nhạt, ra rả rích, hoặc di tinh, liệt dương, mí mắt giật.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF6J «Heart and spleen systems deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Đây là chứng hai tạng cùng bệnh (tạng phủ kiêm bệnh): bệnh của tạng này ảnh hưởng tạng kia theo quan hệ sinh lý – ngũ hành, nên biểu hiện là sự kết hợp của hai nhóm triệu chứng.[2] Lo nghĩ quá độ hại Tỳ, Tỳ hư thì nguồn sinh huyết kém, huyết không nuôi Tâm; mất máu kéo dài cũng làm Tâm huyết, Tỳ khí cùng hư.[2] Đây là sự kết hợp của Tâm huyết hư và Tỳ khí hư; nếu nổi bật chảy máu thì gần với Tỳ không thống huyết.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Phần Tâm | Hồi hộp, mất ngủ, mơ nhiều, hay quên, chóng mặt, lo âu, buồn bã |
| Phần Tỳ | Ăn kém, bụng đầy, phân lỏng, mệt, chân tay rã rời |
| Huyết hư | Sắc mặt nhợt hoặc vàng úa, môi nhợt; kinh ít nhạt hoặc rong kinh |
| Lưỡi | Nhạt, non |
| Mạch | Tế nhược |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Tâm Thận bất giao | Mất ngủ kèm hư nhiệt, lưng gối mỏi, lưỡi đỏ ít rêu |
| Tâm huyết hư | Không có triệu chứng tiêu hóa |
| Can Tỳ bất hòa | Kèm căng tức sườn, liên quan cảm xúc, mạch huyền |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Bổ ích Tâm Tỳ (kiện Tỳ dưỡng Tâm, ích khí bổ huyết).[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Quy tỳ thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Tâm du (BL15), Tỳ du (BL20), Thần môn (HT7), Tam âm giao (SP6), Túc tam lý (ST36). Quy tỳ thang có các vị trong kho: Hoàng kỳ, Đảng sâm, Bạch truật, Phục linh, Đương quy, Cam thảo, Đại táo. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Mất ngủ kéo dài nên được đánh giá – liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ là lựa chọn hàng đầu.[4] Mệt, hồi hộp, da nhợt cần xét nghiệm thiếu máu.[5] Buồn chán, mất hứng thú kéo dài, nhất là sau sinh, có thể là trầm cảm – cần gặp bác sĩ; có ý nghĩ tự hại thì tìm hỗ trợ khẩn cấp ngay.[6]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lo nghĩ nhiều lại ăn kém, mất ngủ?
Theo YHCT, “tư thương Tỳ” – lo nghĩ hại Tỳ, Tỳ hư không sinh huyết nuôi Tâm, nên vừa ăn kém vừa mất ngủ.[2]
Quy tỳ thang có dùng lâu được không?
Việc dùng và thời gian dùng do thầy thuốc quyết định; mất ngủ cần tìm nguyên nhân trước.[4]
Kết luận
Tâm Tỳ lưỡng hư – Tâm huyết và Tỳ khí cùng hư, biểu hiện hồi hộp, mất ngủ, hay quên kèm ăn kém, phân lỏng, mệt, sắc nhợt, lưỡi nhạt, mạch tế nhược; pháp trị là bổ ích Tâm Tỳ.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- NHLBI (NIH). Insomnia – What Is Insomnia?
- World Health Organization. Anaemia – fact sheet
- World Health Organization. Depressive disorder (depression) – fact sheet