Lý Luận

Tâm Tỳ lưỡng hư

Chứng tạng phủ · 心脾兩虛證

Tâm Tỳ lưỡng hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Tâm Tỳ lưỡng hư là chứng Tâm huyết và Tỳ khí cùng hư: hồi hộp, mất ngủ, mơ nhiều, hay quên, chóng mặt, kèm ăn kém, bụng đầy, phân lỏng, mệt mỏi, sắc mặt nhợt; phụ nữ kinh ít nhạt hoặc rong kinh; lưỡi nhạt, mạch tế nhược.[1][2]

Tâm Tỳ lưỡng hư – Chứng tạng phủ
Tâm Tỳ lưỡng hư
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.6.1.3.2, «心脾两虚证»; tên khác: Tâm Tỳ khuy hư chứng): chứng do cơ thể hư yếu hoặc bệnh lâu hư tổn, khí huyết âm dương của Tâm và Tỳ đều hư; lâm sàng có hồi hộp, chính xung, mệt mỏi, chóng mặt, ngủ ít, mơ nhiều, hay ngáp, hay quên, ăn ít, bụng trướng, phân lỏng, sắc mặt trắng nhợt, lao lực thì nặng hơn, lưỡi nhạt hoặc non, mạch nhược hoặc tế, có thể kèm lo âu, trầm uất sau sinh, buồn muốn khóc, kinh ít, nhạt, ra rả rích, hoặc di tinh, liệt dương, mí mắt giật.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF6J «Heart and spleen systems deficiency pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Đây là chứng hai tạng cùng bệnh (tạng phủ kiêm bệnh): bệnh của tạng này ảnh hưởng tạng kia theo quan hệ sinh lý – ngũ hành, nên biểu hiện là sự kết hợp của hai nhóm triệu chứng.[2] Lo nghĩ quá độ hại Tỳ, Tỳ hư thì nguồn sinh huyết kém, huyết không nuôi Tâm; mất máu kéo dài cũng làm Tâm huyết, Tỳ khí cùng hư.[2] Đây là sự kết hợp của Tâm huyết hư và Tỳ khí hư; nếu nổi bật chảy máu thì gần với Tỳ không thống huyết.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Phần Tâm Hồi hộp, mất ngủ, mơ nhiều, hay quên, chóng mặt, lo âu, buồn bã
Phần Tỳ Ăn kém, bụng đầy, phân lỏng, mệt, chân tay rã rời
Huyết hư Sắc mặt nhợt hoặc vàng úa, môi nhợt; kinh ít nhạt hoặc rong kinh
Lưỡi Nhạt, non
Mạch Tế nhược

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Tâm Thận bất giao Mất ngủ kèm hư nhiệt, lưng gối mỏi, lưỡi đỏ ít rêu
Tâm huyết hư Không có triệu chứng tiêu hóa
Can Tỳ bất hòa Kèm căng tức sườn, liên quan cảm xúc, mạch huyền

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Bổ ích Tâm Tỳ (kiện Tỳ dưỡng Tâm, ích khí bổ huyết).[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Quy tỳ thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Tâm du (BL15), Tỳ du (BL20), Thần môn (HT7), Tam âm giao (SP6), Túc tam lý (ST36). Quy tỳ thang có các vị trong kho: Hoàng kỳ, Đảng sâm, Bạch truật, Phục linh, Đương quy, Cam thảo, Đại táo. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Mất ngủ kéo dài nên được đánh giá – liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ là lựa chọn hàng đầu.[4] Mệt, hồi hộp, da nhợt cần xét nghiệm thiếu máu.[5] Buồn chán, mất hứng thú kéo dài, nhất là sau sinh, có thể là trầm cảm – cần gặp bác sĩ; có ý nghĩ tự hại thì tìm hỗ trợ khẩn cấp ngay.[6]

Câu hỏi thường gặp

Vì sao lo nghĩ nhiều lại ăn kém, mất ngủ?

Theo YHCT, “tư thương Tỳ” – lo nghĩ hại Tỳ, Tỳ hư không sinh huyết nuôi Tâm, nên vừa ăn kém vừa mất ngủ.[2]

Quy tỳ thang có dùng lâu được không?

Việc dùng và thời gian dùng do thầy thuốc quyết định; mất ngủ cần tìm nguyên nhân trước.[4]

Kết luận

Tâm Tỳ lưỡng hư – Tâm huyết và Tỳ khí cùng hư, biểu hiện hồi hộp, mất ngủ, hay quên kèm ăn kém, phân lỏng, mệt, sắc nhợt, lưỡi nhạt, mạch tế nhược; pháp trị là bổ ích Tâm Tỳ.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NHLBI (NIH). Insomnia – What Is Insomnia?
  5. World Health Organization. Anaemia – fact sheet
  6. World Health Organization. Depressive disorder (depression) – fact sheet

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ