Tỳ không thống huyết: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Tỳ không thống huyết là chứng Tỳ khí hư không giữ được huyết đi trong mạch: các loại chảy máu mạn tính như rong kinh, băng lậu, chấm xuất huyết dưới da, đi ngoài ra máu, kèm mệt, ăn kém, phân lỏng, lưỡi nhạt, mạch nhược.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.3.1.3.1.5, «脾不统血证»; tên khác: Tỳ bất nhiếp huyết chứng): chứng do Tỳ khí hư nhược, không thống nhiếp được huyết; lâm sàng có các loại chảy máu mạn tính, hoặc ban xuất huyết, hoặc kinh nguyệt ra nhỏ giọt không dứt, lượng nhiều, đến sớm, băng lậu, lưỡi nhạt, mạch nhược, kèm mệt mỏi, ăn ít, bụng trướng, phân lỏng.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF74 «Spleen failing to control the blood pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do Tỳ khí hư lâu ngày, lao lực, lo nghĩ. Theo YHCT, khí có chức năng “nhiếp huyết” (giữ huyết trong mạch), mà Tỳ là nguồn của khí nên “Tỳ thống huyết”; khí hư thì huyết tràn ra ngoài mạch.[2] Chảy máu kéo dài lại làm huyết hư thêm, thường đi cùng Tâm huyết hư (Tâm Tỳ lưỡng hư). Xem Huyết.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Chảy máu mạn tính, màu nhạt: rong kinh, băng lậu, chấm/mảng xuất huyết dưới da, đi ngoài ra máu, chảy máu chân răng |
| Kèm theo | Mệt, thở ngắn, ăn kém, bụng đầy, phân lỏng, sắc mặt nhợt hoặc vàng úa |
| Lưỡi | Nhạt |
| Mạch | Tế nhược |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Huyết nhiệt (bức huyết vọng hành) | Máu đỏ tươi, lượng nhiều, kèm sốt, khát, lưỡi đỏ, mạch sác |
| Âm hư hỏa vượng | Máu ít, kèm nóng về chiều, ra mồ hôi trộm, lưỡi đỏ ít rêu |
| Ứ huyết | Máu đen có cục, đau cố định, lưỡi tím |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Kiện Tỳ ích khí, nhiếp huyết (dưỡng huyết, chỉ huyết).[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Quy tỳ thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Ẩn bạch (SP1) (thường được nêu với chứng rong huyết), Huyết hải (SP10), Tỳ du (BL20), Túc tam lý (ST36). Quy tỳ thang có các vị trong kho: Hoàng kỳ, Đảng sâm, Bạch truật, Phục linh, Đương quy. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Mọi trường hợp chảy máu kéo dài cần được khám để tìm nguyên nhân: rối loạn đông máu, giảm tiểu cầu, bệnh máu, u xơ hoặc ung thư phụ khoa, loét và ung thư đường tiêu hóa. Phân đen, nôn ra máu, chảy máu ồ ạt, choáng váng là cấp cứu.[4] Người đang dùng thuốc chống đông không tự ý dùng thêm thuốc khác.
Câu hỏi thường gặp
Rong kinh có phải luôn là Tỳ không thống huyết?
Không; còn có thể do huyết nhiệt, ứ huyết, Thận hư… và trước hết cần khám phụ khoa, xét nghiệm.[2]
Vì sao chữa chảy máu lại “bổ khí”?
Vì theo YHCT, khí nhiếp huyết; ở chứng này nguyên nhân là khí hư nên phải bổ khí để giữ huyết.[2]
Kết luận
Tỳ không thống huyết – Tỳ khí hư không giữ được huyết, biểu hiện chảy máu mạn tính màu nhạt kèm mệt, ăn kém, lưỡi nhạt, mạch nhược; pháp trị là kiện Tỳ ích khí nhiếp huyết – và chảy máu kéo dài luôn cần được khám tìm nguyên nhân.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- NIDDK. Gastrointestinal (GI) Bleeding