Đàm thấp trở Phế: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Đàm thấp trở Phế là chứng đàm thấp ủng tắc ở Phế, Phế khí không tuyên giáng: ho nhiều đờm trắng dễ khạc, ngực đầy tức, nặng thì suyễn khò khè, rêu trắng nhớt.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 4.9.3.2.2.2.1, «痰湿阻肺证»): chứng do đàm thấp ủng trở ở Phế, Phế khí không tuyên giáng được; lâm sàng có ho nhiều đờm, đờm trắng loãng hoặc đặc, dễ khạc, ngực hoành đầy tức, thay đổi tư thế thì khạc đờm nhiều hơn, nặng thì suyễn gấp, khò khè, lưỡi nhạt, rêu trắng nhớt hoặc trơn, mạch nhu hoãn.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF86 «Turbid phlegm accumulation in the lung pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Y văn có câu “Tỳ là nguồn sinh đàm, Phế là nơi chứa đàm”: Tỳ hư không vận hóa thủy thấp, đàm sinh ra rồi trở ở Phế; hoặc ngoại tà, hút thuốc, bệnh ho lâu ngày.[2] Đây thường là bệnh mạn, hay tái phát khi trời lạnh ẩm. Xem Đàm ẩm, Thấp tà. (Mã ICD-11 nêu trên là mục gần nhất về đàm trọc ở Phế.)
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Ho, đờm nhiều, trắng, dễ khạc; sáng dậy hoặc đổi tư thế thì khạc nhiều |
| Kèm theo | Ngực đầy tức, nặng thì suyễn, khò khè; ăn kém, mệt, nặng nề (Tỳ hư) |
| Lưỡi | Nhạt, rêu trắng nhớt hoặc trơn |
| Mạch | Nhu hoãn hoặc hoạt |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Đàm nhiệt ủng Phế | Đờm vàng đặc, sốt, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác |
| Phong hàn phạm Phế | Bệnh mới, có biểu chứng sợ lạnh, sốt |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Táo thấp hóa đàm, giáng khí chỉ khái; kết hợp kiện Tỳ để trị gốc.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Nhị trần thang hợp Tam tử dưỡng thân thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Phong long (ST40), Phế du (BL13), Tỳ du (BL20), Thái uyên (LU9), Đản trung (CV17). Vị kiện Tỳ hóa đàm như Phục linh, Bạch truật, Hậu phác, Cát cánh là ví dụ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Ho khạc đờm nhiều kéo dài, nhất là ở người hút thuốc, gợi ý viêm phế quản mạn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, giãn phế quản – cần đo chức năng hô hấp và điều trị theo hướng dẫn; bỏ thuốc lá là biện pháp quan trọng nhất. Khó thở tăng nhanh, môi tím, đau ngực, ho ra máu, lú lẫn, sốt cao ở trẻ nhỏ hoặc người già là dấu hiệu cần khám cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trị đàm ở Phế lại kiện Tỳ?
Vì theo YHCT, đàm sinh ra từ Tỳ hư không vận hóa được thủy thấp.[2]
Ăn uống có ảnh hưởng không?
Y văn khuyên hạn chế đồ béo ngọt, sống lạnh vì dễ sinh đàm thấp.[2]
Kết luận
Đàm thấp trở Phế – đàm thấp ủng tắc ở Phế, biểu hiện ho nhiều đờm trắng dễ khạc, ngực đầy tức, rêu trắng nhớt, mạch hoạt; pháp trị là táo thấp hóa đàm, giáng khí chỉ khái, kết hợp kiện Tỳ.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)