Lý Luận

Đàm nhiệt ủng Phế

Chứng tạng phủ · 痰熱壅肺證

Đàm nhiệt ủng Phế: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Đàm nhiệt ủng Phế là chứng đàm và nhiệt kết lại ủng tắc ở Phế: sốt, ho suyễn, thở gấp, ngực đầy tức, đờm vàng đặc dính hoặc mủ tanh, lưỡi đỏ rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác.[1][2]

Đàm nhiệt ủng Phế – Chứng tạng phủ
Đàm nhiệt ủng Phế
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 4.9.5.1.3.1, «痰热壅肺证»): chứng do đàm và nhiệt giao kết, ủng tích ở Phế; lâm sàng có sốt, ho suyễn, thở gấp, ngực hoành đầy tức, há miệng nâng vai để thở, trong họng có tiếng khò khè, đờm vàng đặc dính, lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF89 «Phlegm heat obstructing the lung pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Do ngoại tà vào lý hóa nhiệt, nhiệt nung tân dịch thành đàm; hoặc vốn có đàm lại cảm nhiệt; hút thuốc, ăn cay nóng.[2] Đàm nhiệt nặng làm thịt nát thành mủ – y văn gọi là Phế ung (đờm mủ tanh hôi). Xem Đàm ẩm, Hỏa tà.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Chủ chứng Ho, suyễn, thở gấp, khò khè; đờm vàng đặc dính hoặc có mủ, mùi tanh
Kèm theo Sốt, ngực đầy tức hoặc đau, khát, táo bón, nước tiểu vàng
Lưỡi Đỏ, rêu vàng nhớt
Mạch Hoạt sác

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Đàm thấp trở Phế Đờm trắng, không sốt, rêu trắng nhớt
Phong nhiệt phạm Phế Bệnh còn ở biểu: sốt nhẹ hơn, sợ gió, đờm ít, mạch phù sác

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Thanh nhiệt hóa đàm, túc Phế bình suyễn; có mủ thì thanh nhiệt bài nùng.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Thanh khí hóa đàm hoàn; Ma hạnh thạch cam thang (Phế nhiệt suyễn); Thiên kim vĩ hành thang (Phế ung). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Xích trạch (LU5), Phong long (ST40), Phế du (BL13), Đại chùy (GV14). Vị thanh Phế nhiệt như Hoàng cầm, thanh nhiệt giải độc như Kim ngân hoa, Liên kiều là ví dụ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Sốt, ho đờm vàng hoặc mủ, khó thở thường gặp trong viêm phổi, áp xe phổi, đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính – các bệnh cần được bác sĩ khám, chụp phổi và thường cần kháng sinh. Không tự điều trị tại nhà. Khó thở tăng nhanh, môi tím, đau ngực, ho ra máu, lú lẫn, sốt cao ở trẻ nhỏ hoặc người già là dấu hiệu cần khám cấp cứu.

Câu hỏi thường gặp

Đờm vàng có phải lúc nào cũng cần kháng sinh?

Không; màu đờm không đủ để quyết định. Nhưng sốt cao, khó thở, đờm mủ cần khám để bác sĩ đánh giá.

“Phế ung” là bệnh gì?

Y văn mô tả ho, sốt, đờm mủ tanh – tương ứng gần với áp xe phổi, một bệnh cần điều trị chuyên khoa.[2]

Kết luận

Đàm nhiệt ủng Phế – đàm và nhiệt ủng tắc ở Phế, biểu hiện sốt, ho suyễn, đờm vàng đặc hoặc mủ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác; pháp trị là thanh nhiệt hóa đàm, túc Phế bình suyễn – và các trường hợp này cần được khám y khoa.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ