Đàm nhiệt ủng Phế: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Đàm nhiệt ủng Phế là chứng đàm và nhiệt kết lại ủng tắc ở Phế: sốt, ho suyễn, thở gấp, ngực đầy tức, đờm vàng đặc dính hoặc mủ tanh, lưỡi đỏ rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 4.9.5.1.3.1, «痰热壅肺证»): chứng do đàm và nhiệt giao kết, ủng tích ở Phế; lâm sàng có sốt, ho suyễn, thở gấp, ngực hoành đầy tức, há miệng nâng vai để thở, trong họng có tiếng khò khè, đờm vàng đặc dính, lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF89 «Phlegm heat obstructing the lung pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do ngoại tà vào lý hóa nhiệt, nhiệt nung tân dịch thành đàm; hoặc vốn có đàm lại cảm nhiệt; hút thuốc, ăn cay nóng.[2] Đàm nhiệt nặng làm thịt nát thành mủ – y văn gọi là Phế ung (đờm mủ tanh hôi). Xem Đàm ẩm, Hỏa tà.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Ho, suyễn, thở gấp, khò khè; đờm vàng đặc dính hoặc có mủ, mùi tanh |
| Kèm theo | Sốt, ngực đầy tức hoặc đau, khát, táo bón, nước tiểu vàng |
| Lưỡi | Đỏ, rêu vàng nhớt |
| Mạch | Hoạt sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Đàm thấp trở Phế | Đờm trắng, không sốt, rêu trắng nhớt |
| Phong nhiệt phạm Phế | Bệnh còn ở biểu: sốt nhẹ hơn, sợ gió, đờm ít, mạch phù sác |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Thanh nhiệt hóa đàm, túc Phế bình suyễn; có mủ thì thanh nhiệt bài nùng.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Thanh khí hóa đàm hoàn; Ma hạnh thạch cam thang (Phế nhiệt suyễn); Thiên kim vĩ hành thang (Phế ung). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Xích trạch (LU5), Phong long (ST40), Phế du (BL13), Đại chùy (GV14). Vị thanh Phế nhiệt như Hoàng cầm, thanh nhiệt giải độc như Kim ngân hoa, Liên kiều là ví dụ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Sốt, ho đờm vàng hoặc mủ, khó thở thường gặp trong viêm phổi, áp xe phổi, đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính – các bệnh cần được bác sĩ khám, chụp phổi và thường cần kháng sinh. Không tự điều trị tại nhà. Khó thở tăng nhanh, môi tím, đau ngực, ho ra máu, lú lẫn, sốt cao ở trẻ nhỏ hoặc người già là dấu hiệu cần khám cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Đờm vàng có phải lúc nào cũng cần kháng sinh?
Không; màu đờm không đủ để quyết định. Nhưng sốt cao, khó thở, đờm mủ cần khám để bác sĩ đánh giá.
“Phế ung” là bệnh gì?
Y văn mô tả ho, sốt, đờm mủ tanh – tương ứng gần với áp xe phổi, một bệnh cần điều trị chuyên khoa.[2]
Kết luận
Đàm nhiệt ủng Phế – đàm và nhiệt ủng tắc ở Phế, biểu hiện sốt, ho suyễn, đờm vàng đặc hoặc mủ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác; pháp trị là thanh nhiệt hóa đàm, túc Phế bình suyễn – và các trường hợp này cần được khám y khoa.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)