Lý Luận

Đại trường thấp nhiệt

Chứng tạng phủ · 大腸濕熱證

Đại trường thấp nhiệt: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Đại trường thấp nhiệt là chứng thấp nhiệt tích ở Đại trường làm rối loạn truyền đạo: đau bụng, tiêu chảy cấp hoặc lỵ có máu mũi, mót rặn, hậu môn nóng rát, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác.[1][2]

Đại trường thấp nhiệt – Chứng tạng phủ
Đại trường thấp nhiệt
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.4.2.2.4.3, «大肠湿热证»; tên khác: Trường đạo thấp nhiệt chứng): chứng do thấp nhiệt uất kết ở Đại trường, cản trở khí cơ, tổn thương lạc mạch ruột, truyền đạo thất thường; lâm sàng có bụng trướng đau, tiêu chảy ồ ạt, hoặc đi lỵ ra máu mủ, mót rặn, hoặc đi ngoài không thoải mái, phân dính tanh hôi, hậu môn nóng rát, lưỡi đỏ rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác, kèm sốt, khát, nước tiểu ít vàng.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF8G «Large intestine dampness heat pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Do ăn uống không sạch, ăn nhiều cay nóng béo ngọt, rượu, hoặc cảm thấp nhiệt mùa hè – thu.[2] Thấp nhiệt làm khí trệ (đau, mót rặn), tổn thương lạc mạch (máu mũi). Xem Thấp tà, Ăn uống thất điều, Đại trường.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Chủ chứng Đau bụng, tiêu chảy cấp hoặc lỵ (phân có máu, mũi nhầy), mót rặn
Kèm theo Hậu môn nóng rát, phân hôi, sốt, khát, nước tiểu ít vàng
Lưỡi Đỏ, rêu vàng nhớt
Mạch Hoạt sác

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Tỳ hư tiết tả Tiêu chảy lâu ngày, phân lỏng không hôi, mệt, ăn kém, lưỡi nhạt
Hàn thấp Phân lỏng, đau bụng lạnh, rêu trắng nhớt, không sốt
Đại trường tân khuy Ngược lại: táo bón, phân khô

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Thanh nhiệt lợi thấp; lỵ thì kết hợp điều khí hành huyết (“điều khí thì hết mót rặn, hành huyết thì phân máu tự khỏi”).[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Cát căn cầm liên thang (tiêu chảy thấp nhiệt), Thược dược thang (lỵ thấp nhiệt), Bạch đầu ông thang (nhiệt độc lỵ). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Thiên khu (ST25) (mộ huyệt Đại trường), Thượng cự hư (ST37) (hạ hợp huyệt Đại trường), Khúc trì (LI11), Âm lăng tuyền (SP9). Các vị có trong những phương trên và có trong kho: Hoàng liên, Hoàng cầm, Hoàng bá, Bạch thược, Đại hoàng. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Tiêu chảy cấp thường do nhiễm khuẩn, virus; điều quan trọng nhất là bù nước điện giải (oresol). Cần đi khám khi phân có máu, sốt cao, đau bụng dữ dội, tiêu chảy kéo dài, dấu hiệu mất nước (khát nhiều, tiểu ít, li bì), hoặc ở trẻ nhỏ, người già.[4] Tiêu chảy có máu mủ tái diễn cần nội soi để loại trừ viêm loét đại tràng.

Câu hỏi thường gặp

Lỵ có máu có tự chữa bằng thuốc nam được không?

Không nên; lỵ có thể do trực khuẩn, amip cần xét nghiệm và điều trị đặc hiệu.[4]

Có nên cầm tiêu chảy ngay?

Theo YHCT, thấp nhiệt cần “thanh lợi” chứ không cầm sớm; theo y học hiện đại, không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy khi có sốt, phân máu.[2][4]

Kết luận

Đại trường thấp nhiệt – thấp nhiệt tích ở Đại trường, biểu hiện đau bụng, tiêu chảy cấp hoặc lỵ máu mũi, mót rặn, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác; pháp trị là thanh nhiệt lợi thấp, điều khí hành huyết – kèm bù nước và khám khi có dấu hiệu nặng.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NIDDK. Symptoms & Causes of Diarrhea

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ