Đại trường thấp nhiệt: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Đại trường thấp nhiệt là chứng thấp nhiệt tích ở Đại trường làm rối loạn truyền đạo: đau bụng, tiêu chảy cấp hoặc lỵ có máu mũi, mót rặn, hậu môn nóng rát, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.4.2.2.4.3, «大肠湿热证»; tên khác: Trường đạo thấp nhiệt chứng): chứng do thấp nhiệt uất kết ở Đại trường, cản trở khí cơ, tổn thương lạc mạch ruột, truyền đạo thất thường; lâm sàng có bụng trướng đau, tiêu chảy ồ ạt, hoặc đi lỵ ra máu mủ, mót rặn, hoặc đi ngoài không thoải mái, phân dính tanh hôi, hậu môn nóng rát, lưỡi đỏ rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác, kèm sốt, khát, nước tiểu ít vàng.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF8G «Large intestine dampness heat pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do ăn uống không sạch, ăn nhiều cay nóng béo ngọt, rượu, hoặc cảm thấp nhiệt mùa hè – thu.[2] Thấp nhiệt làm khí trệ (đau, mót rặn), tổn thương lạc mạch (máu mũi). Xem Thấp tà, Ăn uống thất điều, Đại trường.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Đau bụng, tiêu chảy cấp hoặc lỵ (phân có máu, mũi nhầy), mót rặn |
| Kèm theo | Hậu môn nóng rát, phân hôi, sốt, khát, nước tiểu ít vàng |
| Lưỡi | Đỏ, rêu vàng nhớt |
| Mạch | Hoạt sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Tỳ hư tiết tả | Tiêu chảy lâu ngày, phân lỏng không hôi, mệt, ăn kém, lưỡi nhạt |
| Hàn thấp | Phân lỏng, đau bụng lạnh, rêu trắng nhớt, không sốt |
| Đại trường tân khuy | Ngược lại: táo bón, phân khô |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Thanh nhiệt lợi thấp; lỵ thì kết hợp điều khí hành huyết (“điều khí thì hết mót rặn, hành huyết thì phân máu tự khỏi”).[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Cát căn cầm liên thang (tiêu chảy thấp nhiệt), Thược dược thang (lỵ thấp nhiệt), Bạch đầu ông thang (nhiệt độc lỵ). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Thiên khu (ST25) (mộ huyệt Đại trường), Thượng cự hư (ST37) (hạ hợp huyệt Đại trường), Khúc trì (LI11), Âm lăng tuyền (SP9). Các vị có trong những phương trên và có trong kho: Hoàng liên, Hoàng cầm, Hoàng bá, Bạch thược, Đại hoàng. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Tiêu chảy cấp thường do nhiễm khuẩn, virus; điều quan trọng nhất là bù nước điện giải (oresol). Cần đi khám khi phân có máu, sốt cao, đau bụng dữ dội, tiêu chảy kéo dài, dấu hiệu mất nước (khát nhiều, tiểu ít, li bì), hoặc ở trẻ nhỏ, người già.[4] Tiêu chảy có máu mủ tái diễn cần nội soi để loại trừ viêm loét đại tràng.
Câu hỏi thường gặp
Lỵ có máu có tự chữa bằng thuốc nam được không?
Không nên; lỵ có thể do trực khuẩn, amip cần xét nghiệm và điều trị đặc hiệu.[4]
Có nên cầm tiêu chảy ngay?
Theo YHCT, thấp nhiệt cần “thanh lợi” chứ không cầm sớm; theo y học hiện đại, không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy khi có sốt, phân máu.[2][4]
Kết luận
Đại trường thấp nhiệt – thấp nhiệt tích ở Đại trường, biểu hiện đau bụng, tiêu chảy cấp hoặc lỵ máu mũi, mót rặn, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác; pháp trị là thanh nhiệt lợi thấp, điều khí hành huyết – kèm bù nước và khám khi có dấu hiệu nặng.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- NIDDK. Symptoms & Causes of Diarrhea