Phong nhiệt phạm Phế: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Phong nhiệt phạm Phế là chứng phong nhiệt xâm phạm Phế vệ, Phế mất thanh túc: ho, đờm dính hoặc vàng, họng đau, sốt, hơi sợ gió, khát, đầu lưỡi đỏ, mạch phù sác.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 4.2.5.5, «风热犯肺证»): chứng do phong nhiệt xâm phạm Phế vệ, Phế mất thanh túc; lâm sàng có ho, thở gấp, tiếng ho nặng đục hoặc khàn tiếng, khạc đờm không thoải mái, đờm dính hoặc vàng, họng đau, khát, nước mũi đục, lưỡi đỏ, rêu mỏng vàng, mạch phù sác hoặc phù hoạt, kèm sốt, sợ gió, đau đầu.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF8A «Wind-heat invading the lung pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do nhiễm phong nhiệt (thường vào mùa xuân, hè hoặc thời tiết ấm), tà vào qua miệng mũi, phạm Phế trước.[1] Đây là giai đoạn “vệ phận” trong ôn bệnh – xem Biện chứng vệ – khí – dinh – huyết, Phong tà.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Ho, đờm dính hoặc vàng, khó khạc; họng đỏ đau |
| Biểu chứng | Sốt nhiều, sợ gió ít, đau đầu, nước mũi đục, khát |
| Lưỡi | Đầu lưỡi đỏ, rêu mỏng vàng |
| Mạch | Phù sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Phong hàn phạm Phế | Sợ lạnh nhiều, đờm trắng loãng, không khát, mạch phù khẩn |
| Đàm nhiệt ủng Phế | Tà đã vào lý: sốt cao, suyễn, đờm vàng đặc nhiều, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác |
| Táo tà phạm Phế | Ho khan, khô mũi họng, theo mùa thu |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Sơ phong thanh nhiệt, tuyên Phế chỉ khái.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Tang cúc ẩm (ho là chính), Ngân kiều tán (sốt, họng đau là chính). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Xích trạch (LU5), Ngư tế (LU10), Khúc trì (LI11), Đại chùy (GV14). Các vị có trong Tang cúc ẩm, Ngân kiều tán cũng có trong kho dược liệu: Bạc hà, Cúc hoa, Kim ngân hoa, Liên kiều, Cát cánh. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Thường tương ứng viêm họng, cúm, các bệnh hô hấp do virus. Đi khám khi sốt cao kéo dài, khó thở, đau họng dữ dội không nuốt được, chảy nước dãi, sưng cổ, hoặc trong mùa dịch theo hướng dẫn của Bộ Y tế. Khó thở tăng nhanh, môi tím, đau ngực, ho ra máu, lú lẫn, sốt cao ở trẻ nhỏ hoặc người già là dấu hiệu cần khám cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Họng đau, sốt có phải luôn là phong nhiệt?
Thường là vậy theo YHCT, nhưng viêm họng do liên cầu, bạch hầu… cần được bác sĩ đánh giá.
Vì sao Ngân kiều tán gắn với Kim ngân hoa, Liên kiều?
Tên bài lấy từ hai vị chính “Ngân” (Kim ngân hoa) và “Kiều” (Liên kiều).[2]
Kết luận
Phong nhiệt phạm Phế – phong nhiệt xâm phạm Phế vệ, biểu hiện ho, đờm dính vàng, họng đau, sốt, đầu lưỡi đỏ, mạch phù sác; pháp trị là sơ phong thanh nhiệt, tuyên Phế chỉ khái.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)