Thận khí hoàn: thành phần, công năng và phân tích
Thận khí hoàn ôn bổ thận dương theo cách “trong âm cầu dương”: lượng nhỏ Phụ tử, Quế chi đặt trên nền sáu vị bổ âm mà về sau Tiền Ất rút gọn thành Lục vị địa hoàng hoàn.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Phụ tử (chế) có độc | Quân | 1 lạng | 3–9 g | |
| Quế chi | Quân | 1 lạng | 3–9 g | Bát vị địa hoàng hoàn đời sau dùng Nhục quế |
| Địa hoàng | Thần | 8 lạng | 24–32 g | Nguyên phương dùng Can địa hoàng[1] |
| Sơn thù | Thần | — | 9–12 g | |
| Sơn dược (Hoài sơn) | Thần | — | 9–12 g | |
| Trạch tả | Tá | — | 6–9 g | |
| Phục linh | Tá | — | 6–9 g | |
| Mẫu đơn bì | Tá | — | 6–9 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Nguyên phương: Địa hoàng 8 lạng, Phụ tử và Quế chi mỗi vị 1 lạng; cột “thang tham khảo” theo [1]. American Dragon ghi khoảng liều khác.[2] Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhPhụ tử (chế)3–9 gÔn bổ thận dươngQuế chi3–9 gÔn dương hóa khí
- ThầnHỗ trợ vị quânĐịa hoàng24–32 gTư thận âm, ích tinhSơn thù9–12 gBổ can thậnSơn dược (Hoài sơn)9–12 gBổ tỳ thận
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụTrạch tả6–9 gLợi thủyPhục linh6–9 gKiện tỳ lợi thủyMẫu đơn bì6–9 gThanh can hỏa
Bài không có vị sứ riêng. Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Ôn bổ thận dương, hóa khí hành thủy.[1][2]
Chủ trị: Thận dương hư: đau mỏi lưng gối, chân tay lạnh, tiểu nhiều lần hoặc tiểu khó, tiểu đêm, phù, liệt dương; lưỡi nhợt bệu, mạch trầm nhược.[1][2] Xem Thận dương hư.
3. Phân tích phương
Me & Qi xếp Phụ tử có độc và Quế chi là quân, ôn dương; Địa hoàng, Sơn thù, Sơn dược là thần, bổ âm; Trạch tả, Phục linh, Mẫu đơn bì là tá.[1]
Điểm cốt lõi là tỷ lệ: hai vị ôn dương chỉ 1 lạng mỗi vị so với 8 lạng Địa hoàng – bổ âm để dương có chỗ dựa, “ít lửa sinh khí” thay vì đốt mạnh.[1] Bỏ Phụ tử, Quế chi khỏi bài này chính là Lục vị địa hoàng hoàn.
4. Gia giảm và bài phát triển
Nhục quế thay Quế chi khi hàn nặng; Tế sinh thận khí hoàn (thêm Xa tiền tử, Ngưu tất khi phù).[1] Lục vị địa hoàng hoàn (Tiền Ất) rút từ bài này.[1]
5. Lưu ý an toàn
Chống chỉ định khi âm hư miệng họng khô, lưỡi đỏ không rêu; không dùng khi cổ trướng nhiều, tiêu chảy nhiều, mặt đỏ có sốt, có thai; thận trọng khi tiêu hóa yếu.[2]
Kết luận
Thận khí hoàn ôn bổ thận dương bằng lượng nhỏ Phụ tử, Quế chi trên nền sáu vị bổ âm; là bài mẹ của Lục vị địa hoàng hoàn. Phụ tử có độc, chỉ dùng theo đơn.[1][2][3]