Dược Liệu

Mẫu đơn bì

Cortex Radicis Paeoniae suffruticosae

Mẫu đơn bì (Cortex Radicis Paeoniae suffruticosae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Mẫu đơn bì là vỏ rễ phơi khô của cây Mẫu đơn thuộc họ Mẫu đơn; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, cay, tính hơi lạnh, quy vào các kinh Tâm, Can, Thận.[1]

Mẫu đơn bì – Dược liệu
Mẫu đơn bì

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Mẫu đơn bì (Vỏ rễ), Cortex Radicis Paeoniae suffruticosae”, tập 2, tr. 1248. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn).[1]
Tên dược liệu Cortex Radicis Paeoniae suffruticosae.[1]
Loài cho dược liệu Mẫu đơn (Paeonia suffruticosa Andr.).[1]
Họ Mẫu đơn (Paeoniaceae).[1]
Bộ phận dùng Vỏ rễ phơi khô.[1]
Tính, vị Vị đắng (khổ), cay (tân), tính hơi lạnh (vi hàn).[1]
Quy kinh Tâm, Can, Thận.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Paeonol không dưới 1,2%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Vỏ hình ống hoặc nửa ống, có khe nứt dọc, mép thường cuộn vào trong, dài 5–20 cm, đường kính 0,5–1,2 cm, dày 0,1–0,4 cm. Mặt ngoài nâu hay vàng nâu, nhiều lỗ bì nằm ngang; mặt trong vàng tro hoặc nâu nhạt, thường có tinh thể nhỏ sáng. Chất cứng giòn, mặt gãy phớt hồng. Vị hơi đắng, se, mùi thơm đặc biệt.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch vào mùa thu: đào rễ, bỏ rễ nhỏ và đất, bóc lấy vỏ rễ, phơi khô; khi dùng rửa nhanh, ủ mềm, thái đoạn, phơi khô.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi cây mẫu đơn gốc Trung Quốc, từ năm 1960 đã trồng thử ở Sa Pa và giữ giống được một số cây, nhưng vị thuốc chủ yếu vẫn nhập. Vỏ rễ thu ở cây trồng 3–5 năm, rút bỏ lõi rồi phơi khô; loại cạo bỏ vỏ ngoài gọi là quát đơn bì.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi mẫu đơn bì vị đắng, cay, tính hơi lạnh, vào các kinh Tâm, Can, Thận.[1]

Quy kinh:Kinh TâmKinh CanKinh ThậnBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Thanh nhiệt lương huyết, hoạt huyết hóa ứ.[1]
Chủ trị Phát ban; khái huyết, nục huyết; sốt hư lao, cốt chưng; vô kinh, bế kinh; nhọt độc sưng đau; sang chấn.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hay hoàn tán, thường phối hợp với các vị thuốc khác.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi không dùng cho người tỳ vị hư hàn, ỉa chảy, kinh nguyệt ra nhiều, phụ nữ có thai.[1]

Lưu ý với thuốc chống đông

Vị thuốc có công năng hoạt huyết, tán ứ theo Y học cổ truyền. Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu (warfarin, aspirin, clopidogrel…), có rối loạn đông máu hoặc sắp phẫu thuật phải báo bác sĩ trước khi dùng.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Mẫu đơn bì có trong bài Lục vị không?

Mẫu đơn bì là một vị trong nhiều bài cổ phương, trong đó có các bài thuộc nhóm “lục vị”; việc dùng bài thuốc vẫn phải theo chẩn đoán của thầy thuốc.

Rong kinh có dùng mẫu đơn bì được không?

Dược điển ghi người kinh nguyệt ra nhiều không dùng mẫu đơn bì.[1]

Bảo quản

Để nơi khô mát, tránh mất mùi thơm.[1]

Kết luận

Mẫu đơn bì – Cortex Radicis Paeoniae suffruticosae là vị thuốc vị đắng, cay, tính hơi lạnh, quy kinh Tâm, Can, Thận, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt lương huyết, hoạt huyết hóa ứ.[1] Không dùng khi có thai, kinh nguyệt ra nhiều.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Mẫu đơn bì (Vỏ rễ), Cortex Radicis Paeoniae suffruticosae, tr. 1248
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Mẫu đơn bì”, tr. 620–621

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ