Mẫu đơn bì (Cortex Radicis Paeoniae suffruticosae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Mẫu đơn bì là vỏ rễ phơi khô của cây Mẫu đơn thuộc họ Mẫu đơn; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, cay, tính hơi lạnh, quy vào các kinh Tâm, Can, Thận.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn).[1] |
| Tên dược liệu | Cortex Radicis Paeoniae suffruticosae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Mẫu đơn (Paeonia suffruticosa Andr.).[1] |
| Họ | Mẫu đơn (Paeoniaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Vỏ rễ phơi khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), cay (tân), tính hơi lạnh (vi hàn).[1] |
| Quy kinh | Tâm, Can, Thận.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Paeonol không dưới 1,2%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Vỏ hình ống hoặc nửa ống, có khe nứt dọc, mép thường cuộn vào trong, dài 5–20 cm, đường kính 0,5–1,2 cm, dày 0,1–0,4 cm. Mặt ngoài nâu hay vàng nâu, nhiều lỗ bì nằm ngang; mặt trong vàng tro hoặc nâu nhạt, thường có tinh thể nhỏ sáng. Chất cứng giòn, mặt gãy phớt hồng. Vị hơi đắng, se, mùi thơm đặc biệt.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch vào mùa thu: đào rễ, bỏ rễ nhỏ và đất, bóc lấy vỏ rễ, phơi khô; khi dùng rửa nhanh, ủ mềm, thái đoạn, phơi khô.[1]
Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi
Sách ghi cây mẫu đơn gốc Trung Quốc, từ năm 1960 đã trồng thử ở Sa Pa và giữ giống được một số cây, nhưng vị thuốc chủ yếu vẫn nhập. Vỏ rễ thu ở cây trồng 3–5 năm, rút bỏ lõi rồi phơi khô; loại cạo bỏ vỏ ngoài gọi là quát đơn bì.[2]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi mẫu đơn bì vị đắng, cay, tính hơi lạnh, vào các kinh Tâm, Can, Thận.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Thanh nhiệt lương huyết, hoạt huyết hóa ứ.[1] |
| Chủ trị | Phát ban; khái huyết, nục huyết; sốt hư lao, cốt chưng; vô kinh, bế kinh; nhọt độc sưng đau; sang chấn.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hay hoàn tán, thường phối hợp với các vị thuốc khác.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi không dùng cho người tỳ vị hư hàn, ỉa chảy, kinh nguyệt ra nhiều, phụ nữ có thai.[1]
Lưu ý với thuốc chống đông
Vị thuốc có công năng hoạt huyết, tán ứ theo Y học cổ truyền. Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu (warfarin, aspirin, clopidogrel…), có rối loạn đông máu hoặc sắp phẫu thuật phải báo bác sĩ trước khi dùng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Mẫu đơn bì có trong bài Lục vị không?
Mẫu đơn bì là một vị trong nhiều bài cổ phương, trong đó có các bài thuộc nhóm “lục vị”; việc dùng bài thuốc vẫn phải theo chẩn đoán của thầy thuốc.
Rong kinh có dùng mẫu đơn bì được không?
Dược điển ghi người kinh nguyệt ra nhiều không dùng mẫu đơn bì.[1]
Bảo quản
Để nơi khô mát, tránh mất mùi thơm.[1]
Kết luận
Mẫu đơn bì – Cortex Radicis Paeoniae suffruticosae là vị thuốc vị đắng, cay, tính hơi lạnh, quy kinh Tâm, Can, Thận, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt lương huyết, hoạt huyết hóa ứ.[1] Không dùng khi có thai, kinh nguyệt ra nhiều.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Mẫu đơn bì (Vỏ rễ), Cortex Radicis Paeoniae suffruticosae, tr. 1248
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Mẫu đơn bì”, tr. 620–621