Quy giáp và quy bản (Carapax et Plastrum Testudinis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Quy giáp và quy bản là mai và yếm đã phơi khô của con rùa đen (ô quy), thuộc họ Rùa; Dược điển Việt Nam V ghi vị mặn, ngọt, tính hơi lạnh, quy vào các kinh Can, Thận, Tâm.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Quy giáp, quy bản (mai và yếm rùa).[1] |
| Tên dược liệu | Carapax et Plastrum Testudinis.[1] |
| Loài cho dược liệu | Rùa đen, ô quy (Chinemys reevesii Gray).[1] |
| Họ | Rùa (Emydidae).[1] |
| Bộ phận dùng | Mai và yếm đã phơi khô.[1] |
| Tính, vị | Vị mặn (hàm), ngọt (cam), tính hơi lạnh (vi hàn).[1] |
| Quy kinh | Can, Thận, Tâm.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Mai và yếm liền nhau nhờ cầu xương, mai hơi dài hơn yếm; mai hình bầu dục hẹp, khum, dài 7,5–22 cm, rộng 6–18 cm.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Bắt quanh năm, thường vào mùa thu đông; lấy mai và yếm, bỏ thịt còn sót, phơi khô (huyết bản), hoặc luộc qua rồi bóc lấy mai yếm (thang bản).[1] Khi bào chế, đồ khoảng 45 phút, cạo sạch thịt da, phơi khô; dạng chế giấm sao với cát đến hơi vàng rồi ngâm giấm (10 kg dùng 2 lít giấm).[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi quy giáp, quy bản vị mặn, ngọt, tính hơi lạnh, vào các kinh Can, Thận, Tâm.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Tư âm tiềm dương, ích thận cường cốt, dưỡng huyết bổ tâm.[1] |
| Chủ trị | Âm hư triều nhiệt, cốt chưng, đạo hãn (mồ hôi trộm); chóng mặt, hoa mắt; hư phong nội động; thắt lưng chân teo yếu; trẻ chậm liền thóp; nữ băng lậu, đới hạ.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 9–24 g mỗi ngày, sắc trước các vị thuốc khác, thường phối hợp với các vị thuốc khác.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi người bệnh hư nhược mà không có hỏa, người hư hàn, ỉa lỏng không được dùng; phụ nữ có thai dùng phải thận trọng.[1]
Nguồn gốc hợp pháp và bảo tồn
Chỉ dùng dược liệu động vật có nguồn gốc nuôi hợp pháp, có hóa đơn, kiểm nghiệm. Nhiều loài động vật hoang dã ở Việt Nam (nhiều loài rùa, tê tê, hổ, gấu…) được pháp luật bảo vệ; mua bán, sử dụng trái phép là vi phạm pháp luật và góp phần tận diệt loài. Website không giới thiệu các vị thuốc lấy từ loài hoang dã nguy cấp như vảy tê tê (xuyên sơn giáp).
Cảnh giác hàng giả
Dược liệu động vật thường đắt nên dễ bị làm giả (nhung giả bằng gạc non nhuộm, keo; tắc kè nhồi bột; mật ong pha đường). Nên mua ở cơ sở được cấp phép, có kiểm nghiệm.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Có được dùng mai rùa bắt ngoài tự nhiên?
Không nên. Nhiều loài rùa hoang dã ở Việt Nam đang bị đe dọa và được pháp luật bảo vệ; chỉ dùng dược liệu từ nguồn nuôi hợp pháp, đúng loài Dược điển quy định.[1]
Ai không được dùng?
Dược điển ghi người hư hàn, ỉa lỏng, hư nhược không có hỏa không dùng; phụ nữ có thai thận trọng.[1]
Bảo quản
Để nơi khô, tránh mọt.[1]
Kết luận
Quy giáp và quy bản – Carapax et Plastrum Testudinis là mai và yếm rùa đen, vị mặn, ngọt, tính hơi lạnh, quy kinh Can, Thận, Tâm, được Dược điển ghi công năng tư âm tiềm dương, ích thận cường cốt, dưỡng huyết bổ tâm.[1] Chỉ dùng nguồn nuôi hợp pháp.
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Qui giáp và Qui bản, Carapax et Plastrum Testudinis, tr. 1297–1298