Rau má (Herba Centellae asiaticae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Rau má là toàn cây tươi hoặc phơi khô của cây Rau má thuộc họ Hoa tán; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, cay, tính lạnh, quy vào các kinh Can, Tỳ, Thận.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Rau má (Tích tuyết thảo).[1] |
| Tên dược liệu | Herba Centellae asiaticae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Rau má [Centella asiatica (L.) Urb.].[1] |
| Họ | Hoa tán (Apiaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Toàn cây tươi hoặc phơi khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), cay (tân), tính lạnh (hàn).[1] |
| Quy kinh | Can, Tỳ, Thận.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Chất chiết được trong dược liệu không ít hơn 25,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Cỏ mọc bò, có rễ ở các mấu; lá hình mắt chim (thận), rộng 2–4 cm, mép khía tai bèo, cuống dài 2–4 cm ở nhánh mang hoa và 8–12 cm ở nhánh không hoa.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Hái toàn cây, rửa sạch, loại tạp chất, dùng tươi hoặc phơi khô; khi dùng cắt đoạn.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi rau má vị đắng, cay, tính lạnh, vào các kinh Can, Tỳ, Thận.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Thanh nhiệt trừ thấp, giải độc, tiêu sưng.[1] |
| Chủ trị | Hoàng đản thấp nhiệt; tiêu chảy; thổ huyết, chảy máu cam; nhọt độc sưng; tiểu tiện rát buốt.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 30–40 g rau má tươi (vò nát lấy nước hoặc sắc) hoặc 15–30 g dược liệu khô mỗi ngày, dạng thuốc sắc; dùng ngoài giã đắp lượng thích hợp.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Chuyên luận Rau má trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]
Rau má là rau ăn, nhưng vị thuốc tính lạnh
Nước rau má là đồ uống quen thuộc; dùng làm thuốc theo liều Dược điển khác với uống giải khát. Rau má tính lạnh: người hay lạnh bụng, đi ngoài lỏng nên hạn chế. Rau sống cần rửa sạch kỹ để tránh nhiễm ký sinh trùng.
Vết thương do ngã, nghi gãy xương cần chụp phim, xử trí tại cơ sở y tế; không chỉ đắp lá.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Uống nước rau má mỗi ngày có tốt?
Rau má là thực phẩm phổ biến; uống lượng vừa phải thường không có vấn đề với người khỏe, nhưng người tỳ vị hư hàn, hay tiêu chảy nên hạn chế vì vị thuốc tính lạnh.[1]
Rau má có trong mỹ phẩm liền sẹo?
Nhiều sản phẩm bôi da dùng chiết xuất Centella asiatica; đó là sản phẩm khác với vị thuốc dùng uống.
Bảo quản
Để nơi khô.[1]
Kết luận
Rau má – Herba Centellae asiaticae là vị thuốc vị đắng, cay, tính lạnh, quy kinh Can, Tỳ, Thận, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt trừ thấp, giải độc, tiêu sưng.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Rau má, Herba Centellae asiaticae, tr. 1299–1300