Hoàng nàn (Cortex Strychni wallichianae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Hoàng nàn là vỏ thân hoặc vỏ cành đã phơi hay sấy khô của cây Hoàng nàn thuộc họ Mã tiền; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, tính lạnh, rất độc, quy vào hai kinh Can, Tỳ.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Hoàng nàn (vỏ).[1] |
| Tên dược liệu | Cortex Strychni wallichianae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Hoàng nàn (Strychnos wallichiana Steud. ex DC.).[1] |
| Họ | Mã tiền (Loganiaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Vỏ thân hoặc vỏ cành đã phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), tính lạnh (hàn), rất độc.[1] |
| Quy kinh | Can, Tỳ.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Mảnh vỏ dày, thường hình lòng máng hay cuộn thành ống; mặt ngoài nhiều nốt sần màu nâu xám; mặt trong nâu đen, nhiều vân nhỏ chạy dọc; vị rất đắng.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Bóc vỏ thân, vỏ cành to khi trời khô ráo, phơi hoặc sấy nhẹ.[1] Trước khi dùng bắt buộc chế: ngâm nước hoặc nước vo gạo 12–24 giờ, cạo bỏ lớp vỏ vàng ngoài và vỏ đen trong, ngâm tiếp nước vo gạo 3 ngày 3 đêm (mỗi ngày thay nước), rửa sạch, phơi khô, thái phiến nhỏ, tẩm dầu vừng hoặc dầu lạc, sao vàng.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi hoàng nàn vị đắng, tính lạnh, rất độc, vào hai kinh Can, Tỳ.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Trừ phong hàn thấp tý, chỉ thống, chỉ tả, sát trùng.[1] |
| Chủ trị | Đau nhức xương cốt, mình mẩy; đau bụng, nôn, tiêu chảy; dùng trị ghẻ, ngứa.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi mỗi lần uống tối đa 0,1 g, ngày 2–4 lần, không quá 0,4 g mỗi ngày, thường phối hợp với các vị thuốc khác, chỉ dùng hoàng nàn đã chế theo đơn[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi không dùng cho phụ nữ có thai, đang cho con bú, trẻ em dưới 5 tuổi.[1]
Ngộ độc hoàng nàn
Hoàng nàn chứa alcaloid nhóm strychnin như mã tiền; quá liều có thể gây co cứng cơ, co giật, khó thở. Người có các dấu hiệu này cần được cấp cứu ngay.
Nếu nghi ngộ độc
– Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất; mang theo gói thuốc, chai rượu ngâm hoặc phần dược liệu còn lại.
– Không tự gây nôn khi người bệnh lơ mơ, co giật; không cho uống thêm “thuốc giải” dân gian.
– Để thuốc có độc ngoài tầm tay trẻ em, ghi nhãn rõ ràng; không ngâm rượu thuốc độc chung với rượu uống.
– Không tự hái, tự chế, tự tăng liều; chỉ dùng dược liệu đã chế biến đạt chuẩn, theo đơn của thầy thuốc có chuyên môn.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Hoàng nàn có giống hoàng tinh, hoàng liên?
Không. Tên gần giống nhưng hoàng nàn là vỏ cây họ Mã tiền, rất độc; khác hoàn toàn hoàng tinh (vị bổ) và hoàng liên (vị thanh nhiệt).
Liều tối đa là bao nhiêu?
Dược điển ghi mỗi lần tối đa 0,1 g, không quá 0,4 g mỗi ngày, chỉ dùng dạng đã chế theo đơn.[1]
Bảo quản
Để nơi khô ráo; cất riêng, ghi nhãn thuốc độc, xa tầm tay trẻ em.[1]
Kết luận
Hoàng nàn – Cortex Strychni wallichianae là vỏ cây hoàng nàn, vị đắng, tính lạnh, rất độc, quy kinh Can, Tỳ, được Dược điển ghi công năng trừ phong hàn thấp tý, chỉ thống, chỉ tả, sát trùng.[1] Bắt buộc chế biến, liều tối đa 0,4 g mỗi ngày theo đơn.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Hoàng nàn (Vỏ thân, vỏ cành), Cortex Strychni wallichianae, tr. 1191–1192