Dược Liệu

Trắc bách diệp

Cacumen Platycladi

Trắc bách diệp (Cacumen Platycladi): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Trắc bách diệp là cành non và lá đã phơi khô của cây Trắc bách, họ Hoàng đàn; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, chát, tính lạnh, quy vào kinh Phế, Can, Tỳ.[1]

Trắc bách diệp – Dược liệu
Trắc bách diệp

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Trắc bách diệp, Cacumen Platycladi”, tập 2, tr. 1357–1358. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Trắc bách diệp (lá trắc bá).[1]
Tên dược liệu Cacumen Platycladi.[1]
Loài cho dược liệu Cây Trắc bách [Platycladus orientalis (L.) Franco].[1]
Họ Hoàng đàn (Cupressaceae).[1]
Bộ phận dùng Cành non và lá đã phơi khô.[1]
Tính, vị Vị đắng (khổ), chát (sáp), tính lạnh (hàn).[1]
Quy kinh Phế, Can, Tỳ.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Cành phân nhiều nhánh, cành nhỏ dẹt; lá hình vảy nhỏ, xếp đối chéo chữ thập, áp sát vào cành, màu lục thẫm hoặc lục vàng; chất giòn, dễ gãy; mùi thơm nhẹ, vị đắng, chát, hơi cay.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Trắc bách diệp và Bá tử nhân

Cùng từ cây trắc bách: trắc bách diệp là cành lá (lương huyết chỉ huyết), bá tử nhân là hạt (dưỡng tâm an thần).

Chế biến và bào chế

Thu hái vào mùa hạ hoặc mùa thu, phơi trong râm.[1] Trắc bách diệp: loại tạp chất và cành cứng; Trắc bách thán: sao to lửa đến khi mặt ngoài màu nâu sẫm, bên trong màu nâu vàng (sao tồn tính).[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi trắc bách diệp vị đắng, chát, tính lạnh, vào kinh Phế, Can, Tỳ.[1]

Quy kinh:Kinh PhếKinh CanKinh TỳBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Lương huyết, chỉ huyết.[1]
Chủ trị Nôn ra máu, chảy máu cam, ho ra máu, đại tiện ra máu, tiểu tiện ra máu, băng huyết, rong huyết.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]

Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài. Nôn ra máu, ho ra máu, đi ngoài ra máu, rong huyết nhiều là tình huống cần đi khám ngay, không tự cầm máu tại nhà.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Trắc bách diệp có trong bài thuốc nào?

Ví dụ Thập khôi tán, Tứ sinh hoàn (trị thổ huyết, nục huyết do huyết nhiệt).

Vì sao sao đen?

Trắc bách thán (sao tồn tính) là dạng bào chế được Dược điển ghi, thường dùng khi cần chỉ huyết.[1]

Bảo quản

Để nơi khô mát, đậy kín.[1]

Kết luận

Trắc bách diệp – Cacumen Platycladi vị đắng chát, tính lạnh, quy kinh Phế, Can, Tỳ, được Dược điển ghi công năng lương huyết, chỉ huyết.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Trắc bách diệp, Cacumen Platycladi, tr. 1357–1358

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ