Diên hồ sách (Tuber Corydalis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Diên hồ sách là rễ củ phơi hay sấy khô của cây Diên hồ sách, họ Cải cần; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, đắng, tính ấm, quy vào các kinh Can, Phế, Tỳ.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Diên hồ sách (Huyền hồ sách).[1] |
| Tên dược liệu | Tuber Corydalis.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Diên hồ sách [Corydalis yanhusuo (Y. H. Chou & Chun C. Hsu) W. T. Wang].[1] |
| Họ | Cải cần (Fumariaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Rễ củ phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị cay (tân), đắng (khổ), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Can, Phế, Tỳ.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Rễ củ hình cầu dẹt không đều, đường kính 0,5–1,5 cm; mặt ngoài màu vàng hay vàng nâu, có vân nhăn hình mạng lưới; chất cứng, giòn; mặt cắt ngang màu vàng hay vàng nâu, cứng như sừng, sáng bóng như sáp; mùi nhẹ, vị đắng.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch đầu mùa hạ khi cây khô héo, đào lấy rễ, bỏ rễ con, thân và lá, rửa sạch, luộc đến khi cắt ngang không còn lõi màu trắng, phơi hoặc sấy khô.[1] Diên hồ sách sống: thái lát dày hoặc đập vụn; diên hồ sách chế dấm: trộn dấm, ủ cho thấm, sao nhỏ lửa đến khô (cứ 10 kg dược liệu dùng 2 lít dấm).[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi diên hồ sách vị cay, đắng, tính ấm, vào các kinh Can, Phế, Tỳ.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Hoạt huyết, hành khí, chỉ thống.[1] |
| Chủ trị | Đau ngực, sườn, thượng vị, vô kinh, bế kinh, ứ huyết sau khi sinh, sưng đau do sang chấn.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 3–9 g mỗi ngày; dạng bột uống mỗi lần 1,5–3 g; thường phối hợp với các dạng thuốc khác.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi không dùng cho phụ nữ có thai, người huyết hư, phụ nữ rối loạn kinh nguyệt.[1]
Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài. Đau ngực, đau bụng dữ dội phải loại trừ cấp cứu (nhồi máu cơ tim, viêm ruột thừa…). Người đang dùng thuốc tây (nhất là thuốc an thần, giảm đau) nên báo bác sĩ trước khi dùng kèm.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Diên hồ sách có trong bài thuốc nào?
Ví dụ Cách hạ trục ứ thang, Thiếu phúc trục ứ thang, Kim linh tử tán.
Ai không được dùng?
Dược điển ghi không dùng cho phụ nữ có thai, người huyết hư, phụ nữ rối loạn kinh nguyệt.[1]
Bảo quản
Nơi khô ráo, tránh mốc mọt.[1]
Kết luận
Diên hồ sách – Tuber Corydalis vị cay đắng, tính ấm, quy kinh Can, Phế, Tỳ, được Dược điển ghi công năng hoạt huyết, hành khí, chỉ thống.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Diên hồ sách (Rễ củ), Tuber Corydalis, tr. 1140–1141