Ô đầu (Radix Aconiti): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Ô đầu là rễ củ chính đã phơi hay sấy khô của cây Ô đầu thuộc họ Hoàng liên; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, đắng, tính nóng, rất độc, chỉ dùng ngoài, không được uống.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Ô đầu (rễ củ cái).[1] |
| Tên dược liệu | Radix Aconiti.[1] |
| Loài cho dược liệu | Ô đầu (Aconitum fortunei Hemsl. hoặc Aconitum carmichaeli Debx.).[1] |
| Họ | Hoàng liên (Ranunculaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Rễ củ chính đã phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị cay (tân), đắng (khổ), tính nóng (nhiệt), rất độc.[1] |
| Quy kinh | Tâm, Can, Thận, Tỳ.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Alcaloid toàn phần ít nhất 0,6%, tính theo aconitin.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Rễ củ hình củ ấu hay con quay, dài 3–5 cm, đường kính 1–2,5 cm, phía trên có vết tích gốc thân; mặt ngoài nâu hay nâu đen, nhăn nheo, có các rễ con nhô lên.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Lưu ý dễ nhầm
Ô đầu và phụ tử
Cùng cây Aconitum: ô đầu là rễ củ chính (rất độc, chỉ dùng ngoài); phụ tử là rễ củ nhánh đã bào chế đạt giới hạn aconitin, mới dùng uống theo đơn. Không dùng thay nhau. Xem thêm bài Phụ tử. Cũng không nhầm ô đầu với ô dược (vị lý khí, họ Long não).
Chế biến và bào chế
Thu hoạch từ tháng 6 đến tháng 8, trước khi hoa nở, đào rễ củ, bỏ rễ con, rễ tua, rửa sạch, phơi hoặc sấy khô.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi ô đầu vị cay, đắng, tính nóng, rất độc, vào 12 kinh, chủ yếu các kinh Tâm, Can, Thận, Tỳ.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Khu phong, trừ thấp tý, ôn kinh chỉ thống.[1] |
| Chủ trị | Dùng ngoài trị đau khớp, tê mỏi cơ.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi dùng ngoài da, xoa bóp dưới dạng thuốc ngâm rượu; không được uống[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi phụ nữ có thai, trẻ em không được dùng.[1]
Ngộ độc aconitin
Các alcaloid aconitin, mesaconitin, hypaconitin tác động lên kênh natri của tế bào thần kinh và cơ tim.[2]
| Hệ cơ quan | Biểu hiện ngộ độc |
|---|---|
| Thần kinh | Tê bì, kiến bò quanh miệng, mặt, tay chân; yếu cơ |
| Tim mạch | Tụt huyết áp, đau ngực, hồi hộp, nhịp chậm hoặc nhanh, ngoại tâm thu, nhanh thất, rung thất |
| Tiêu hóa | Buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy |
Nguồn bảng: [2]
Nguyên nhân tử vong chủ yếu là loạn nhịp thất kháng trị và ngừng tim.[2] Điều trị là hồi sức, theo dõi tim mạch tại bệnh viện.[2]
Rượu xoa bóp ô đầu không bôi lên vết thương hở, niêm mạc, không để trẻ em với tới, không để chung với rượu uống.
Nếu nghi ngộ độc
– Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất; mang theo gói thuốc, chai rượu ngâm hoặc phần dược liệu còn lại.
– Không tự gây nôn khi người bệnh lơ mơ, co giật; không cho uống thêm “thuốc giải” dân gian.
– Để thuốc có độc ngoài tầm tay trẻ em, ghi nhãn rõ ràng; không ngâm rượu thuốc độc chung với rượu uống.
– Không tự hái, tự chế, tự tăng liều; chỉ dùng dược liệu đã chế biến đạt chuẩn, theo đơn của thầy thuốc có chuyên môn.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Rượu ngâm ô đầu có uống được không?
Không. Dược điển ghi ô đầu chỉ dùng ngoài, không được uống.[1] Đã có nhiều ca ngộ độc nặng do uống nhầm rượu ngâm ô đầu.
Bôi rượu ô đầu bị tê rát, hồi hộp phải làm sao?
Ngừng ngay, rửa sạch da, gọi cấp cứu 115 nếu có tê miệng, hồi hộp, khó thở, nôn.
Bảo quản
Để nơi khô ráo, tránh sâu mọt; cất riêng, ghi nhãn thuốc độc, xa tầm tay trẻ em.[1]
Kết luận
Ô đầu – Radix Aconiti là rễ củ chính cây ô đầu, vị cay, đắng, tính nóng, rất độc, được Dược điển ghi công năng khu phong, trừ thấp tý, ôn kinh chỉ thống, chỉ dùng ngoài, không được uống.[1] Ngộ độc aconitin có thể gây tử vong.[2]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ô đầu (Rễ củ), Radix Aconiti, tr. 1286–1287
- Aconite poisoning (tổng quan). Clinical Toxicology (Phila) 2009;47(4):279–285. PMID 19514874