Nhũ hương (Gummi resina Olibanum): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Nhũ hương là chất gôm nhựa lấy từ thân cây của cây Nhũ hương (Boswellia carterii Birdw.), họ Trám; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, đắng, tính ấm, quy vào kinh Tâm, Can, Tỳ.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Nhũ hương (frankincense).[1] |
| Tên dược liệu | Gummi resina Olibanum.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Nhũ hương (Boswellia carterii Birdw.).[1] |
| Họ | Trám (Burseraceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Chất gôm nhựa lấy từ thân cây.[1] |
| Tính, vị | Vị cay (tân), đắng (khổ), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Tâm, Can, Tỳ.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Hạt hình cầu nhỏ, dạng giọt hoặc khối nhỏ không đều, có khi dính thành cục, màu vàng nhạt pha lục nhạt, lam hoặc đỏ nâu, trong mờ, ngoài có bụi phấn trắng; chất cứng giòn, mặt gãy dạng sáp; mùi thơm nhẹ, vị hơi đắng; nhai mềm thành khối keo, nước bọt thành dạng sữa.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Lưu ý dễ nhầm
Nhũ hương và Một dược
Hai vị gôm nhựa họ Trám thường đi cặp trong các bài hoạt huyết chỉ thống – xem bài Một dược.
Chế biến và bào chế
Thu vào mùa xuân hoặc mùa hạ (tốt nhất mùa xuân): rạch dọc thân cây, hứng nhựa, lúc nhựa khô thu về.[1] Bào chế: tán bột với Đăng tâm thảo (1 g cho 40 g), sao nhỏ lửa, hoặc chế giấm.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi nhũ hương vị cay, đắng, tính ấm, vào kinh Tâm, Can, Tỳ.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Hoạt huyết, khứ ứ, chỉ thống, tiêu sưng, sinh cơ.[1] |
| Chủ trị | Khí huyết ngưng trệ gây kinh bế, hành kinh đau bụng, huyết ứ sau sinh đau bụng, ung nhọt, ẩn chẩn (mày đay) do phong hàn.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 3–6 g mỗi ngày, thường phối hợp với các vị thuốc khác; dùng ngoài bột mịn đắp vết thương, lượng thích hợp.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi không dùng cho phụ nữ có thai, mụn nhọt đã vỡ, người không có ứ trệ.[1]
Không tự dùng khi đang mang thai. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Nhũ hương có tác dụng gì?
Dược điển ghi công năng: hoạt huyết, khứ ứ, chỉ thống, tiêu sưng, sinh cơ.[1]
Ai không nên dùng nhũ hương?
Dược điển ghi không dùng cho phụ nữ có thai, mụn nhọt đã vỡ, người không có ứ trệ.[1]
Bảo quản
Trong bao bì kín, để nơi khô ráo, tránh mất mùi thơm.[1]
Kết luận
Nhũ hương – Gummi resina Olibanum vị cay, đắng, tính ấm, quy kinh Tâm, Can, Tỳ, được Dược điển ghi công năng hoạt huyết, khứ ứ, chỉ thống, tiêu sưng, sinh cơ.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Nhũ hương (Gôm nhựa), Gummi resina Olibanum, tr. 1282–1283