Dược Liệu

Sơn thù

Fructus Corni officinalis

Sơn thù (Fructus Corni officinalis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Sơn thù là quả chín đã bỏ hạt, phơi hay sấy khô của cây Sơn thù du thuộc họ Thù du; Dược điển Việt Nam V ghi vị chua, chát, tính hơi ấm, quy vào hai kinh Can, Thận.[1]

Sơn thù – Dược liệu
Sơn thù

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Sơn thù (Quả), Fructus Corni officinalis”, tập 2, tr. 1318–1319. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Sơn thù (sơn thù du, sơn thù nhục).[1]
Tên dược liệu Fructus Corni officinalis.[1]
Loài cho dược liệu Sơn thù du (Cornus officinalis Sieb. et Zucc.).[1]
Họ Thù du (Cornaceae).[1]
Bộ phận dùng Quả chín đã bỏ hạt, phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị chua (toan), chát (sáp), tính hơi ấm (vi ôn).[1]
Quy kinh Can, Thận.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Loganin không dưới 0,6%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Quả bị vỡ, nhăn nheo do đã tách hạt; hình trứng, dài 1–1,5 cm, rộng 0,5–1 cm. Mặt ngoài đỏ tía đến tím đen, nhăn nheo, sáng bóng; đỉnh có sẹo tròn của đài. Chất mềm, mùi nhẹ, vị chua, đắng nhẹ.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Sơn thù (Cornus officinalis) khác với ngô thù du (Evodia) dù tên gần giống. Sách của GS. Đỗ Tất Lợi lưu ý có người dùng thịt quả táo, táo chua thay sơn thù – không thay thế được.[2]

Chế biến và bào chế

Thu hoạch cuối thu, đầu đông khi vỏ quả chuyển đỏ; sấy nhẹ hoặc nhúng nước sôi cho chín tái rồi bóc bỏ hạt, lấy cùi phơi hoặc sấy khô.[1]

Tửu sơn thù nhục: trộn với rượu, đun cách thủy đến khi hút hết rồi sao khô (0,6–1 lít rượu cho 10 kg).[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi sơn thù du còn hoàn toàn phải nhập, chủ yếu từ Trung Quốc; lưu ý có người dùng thịt quả táo hoặc táo chua thay cho sơn thù – đây là vị khác, không thay thế được.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi sơn thù vị chua, chát, tính hơi ấm, vào hai kinh Can, Thận.[1]

Quy kinh:Kinh CanKinh ThậnBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Bổ can thận, cố tinh sáp niệu.[1]
Chủ trị Di mộng tinh; tiểu tiện nhiều, đái dầm; đau lưng gối, ù tai; mồ hôi nhiều; phụ nữ khí hư, rong kinh, rong huyết.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc hoàn tán, thường phối hợp với các vị thuốc khác.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi dùng thận trọng khi tiểu khó, tiểu ít.[1]

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Sơn thù có trong bài Lục vị không?

Sơn thù là một vị trong nhóm bài “lục vị” cổ phương cùng thục địa, hoài sơn, mẫu đơn bì, phục linh, trạch tả; việc dùng bài thuốc vẫn theo chẩn đoán của thầy thuốc.

Sơn thù và ngô thù du có giống nhau không?

Không. Hai vị thuộc hai cây khác nhau, công năng khác nhau.

Bảo quản

Để nơi khô, mát.[1]

Kết luận

Sơn thù – Fructus Corni officinalis là vị thuốc vị chua, chát, tính hơi ấm, quy kinh Can, Thận, được Dược điển ghi công năng bổ can thận, cố tinh sáp niệu.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Sơn thù (Quả), Fructus Corni officinalis, tr. 1318–1319
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Sơn thù du”, tr. 911–912

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ