Dược Liệu

Củ mài (Hoài sơn)

Tuber Dioscoreae persimilis

Củ mài (Hoài sơn) (Tuber Dioscoreae persimilis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 6 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Củ mài, vị thuốc quen gọi là hoài sơn, là rễ củ đã chế biến, phơi hay sấy khô của cây Củ mài thuộc họ Củ nâu; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, tính bình, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Phế, Thận.[1]

Củ mài (Hoài sơn) – Dược liệu
Củ mài (Hoài sơn)

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Củ mài (Củ), Tuber Dioscoreae persimilis”, tập 2, tr. 1127–1128. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Củ mài (Hoài sơn).[1]
Tên dược liệu Tuber Dioscoreae persimilis.[1]
Loài cho dược liệu Củ mài, còn gọi là Hoài sơn (Dioscorea persimilis Prain et Burkill).[1]
Họ Củ nâu (Dioscoreaceae).[1]
Bộ phận dùng Rễ củ đã chế biến, phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), tính bình.[1]
Quy kinh Tỳ, Vị, Phế, Thận.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Chất chiết được trong nước không ít hơn 5,0% và trong ethanol 70% không ít hơn 4,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Rễ củ phình to, thường hình trụ thẳng hay cong, dài từ 5 cm đến có khi 1 m, đường kính 1–3 cm (có thể tới 10 cm); mặt ngoài vàng nâu, nhẵn, vết bẻ nhiều bột trắng ngà, không có xơ. Dạng thái lát màu trắng hoặc vàng nhạt, giòn, nhiều tinh bột.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Hoài sơn và các loại khoai, củ từ

Nhiều củ cùng chi Dioscorea (khoai mỡ, củ từ, khoai vạc) có hình dạng gần giống. Dược điển quy định vị thuốc là củ của loài Dioscorea persimilis; cần mua dược liệu có nguồn gốc rõ ràng.[1]

Chế biến và bào chế

Đào củ, rửa sạch, gọt vỏ, ngâm nước phèn chua 2% khoảng 2–4 giờ, rửa lại rồi sấy lưu huỳnh đến khi củ mềm, phơi hoặc sấy se, tiếp tục sấy lưu huỳnh 24 giờ, rồi phơi hoặc sấy ở 50–60 °C đến khô.[1] Dạng bào chế: thái lát dùng sống hoặc sao qua; sao cám (cứ 100 kg dược liệu dùng 10 kg cám, sao đến vàng nhạt) để tăng tác dụng kiện tỳ vị.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi củ mài mọc hoang ở khắp các vùng rừng núi nước ta; trước đây nhân dân vẫn đào củ mài ăn chống đói giữa các vụ thu hoạch, và đã bắt đầu trồng củ mài để chế vị hoài sơn vì nguồn mọc hoang ngày càng khó tìm.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi củ mài vị ngọt, tính bình, vào các kinh Tỳ, Vị, Phế, Thận.[1]

Quy kinh:Kinh TỳKinh VịKinh PhếKinh ThậnBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Bổ tỳ, dưỡng vị, chỉ tả, sinh tân, ích phế, bổ thận, sáp tinh.[1]
Chủ trị Kém ăn; tiêu chảy lâu ngày; phế hư, ho suyễn; di tinh; đới hạ; tiêu khát.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 12–30 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hay thuốc bột.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi người có thực tà, thấp nhiệt thì không dùng.[1]

Lưu ý về dược liệu xông lưu huỳnh

Quy trình chế biến trong Dược điển có bước sấy lưu huỳnh để chống mốc, giữ màu trắng.[1] Dược liệu trôi nổi có thể bị xông quá mức, còn tồn dư cao; nên mua ở cơ sở có kiểm nghiệm, không chọn loại trắng bất thường hoặc còn mùi hắc. Người hen suyễn có thể nhạy cảm với khí lưu huỳnh.

Tiêu chảy kéo dài, nhất là kèm sốt, phân có máu, sụt cân, cần đi khám; trẻ nhỏ và người già tiêu chảy dễ mất nước nguy hiểm.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Hoài sơn có phải là củ mài?

Đúng. Dược điển ghi tên chuyên luận là Củ mài, tên khác là Hoài sơn (Dioscorea persimilis).[1]

Nấu cháo hoài sơn cho trẻ biếng ăn có được không?

Như thực phẩm với lượng vừa phải thường không có vấn đề; nhưng trẻ biếng ăn, chậm tăng cân hoặc tiêu chảy kéo dài cần được bác sĩ nhi khám để tìm nguyên nhân.

Bảo quản

Để nơi khô, mát, tránh sâu, mốc, mọt.[1]

Kết luận

Củ mài (Hoài sơn) – Tuber Dioscoreae persimilis là vị thuốc vị ngọt, tính bình, quy kinh Tỳ, Vị, Phế, Thận, được Dược điển ghi công năng bổ tỳ, dưỡng vị, ích phế, bổ thận, sáp tinh.[1] Nên chọn dược liệu có kiểm nghiệm vì quy trình chế biến có xông lưu huỳnh.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Củ mài (Củ), Tuber Dioscoreae persimilis, tr. 1127–1128
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Hoài sơn”, tr. 848–849

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ