Thực tỳ ẩm: thành phần, công năng và phân tích
Thực tỳ ẩm trị phù thũng thể âm (dương hư) – “làm cho tỳ vững” để chế thủy: ôn dương, kiện tỳ, kèm nhiều vị hành khí vì “khí hành thì thủy hành”.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Phụ tử (chế) có độc | Quân | — | 3–9 g | Sắc trước 30–60 phút |
| Can khương | Quân | — | 3–6 g | |
| Phục linh | Thần | — | 9–15 g | |
| Bạch truật | Thần | — | 6–12 g | |
| Mộc qua | Tá | — | 6–9 g | |
| Hậu phác | Tá | — | 3–6 g | |
| Mộc hương | Tá | — | 3–6 g | |
| Đại phúc bì | Tá | — | 6–9 g | |
| Thảo quả | Tá | — | 3–6 g | |
| Cam thảo | Sứ | — | 3–6 g | |
| Sinh khương | Sứ | — | 3–5 lát | |
| Đại táo | Sứ | — | 3–5 quả |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Cột “thang tham khảo” theo [1]; các tài liệu khác ghi khoảng liều khác nhau[2]. Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhPhụ tử (chế)3–9 gÔn thận dươngCan khương3–6 gÔn tỳ dương
- ThầnHỗ trợ vị quânPhục linh9–15 gLợi thủy kiện tỳBạch truật6–12 gKiện tỳ táo thấp
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụMộc qua6–9 gHòa vị hóa thấpHậu phác3–6 gHành khíMộc hương3–6 gHành khíĐại phúc bì6–9 gHành khí lợi thủyThảo quả3–6 gÔn trung táo thấp
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịCam thảo3–6 gĐiều hòaSinh khương3–5 látÔn trungĐại táo3–5 quảĐiều hòa
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Ôn dương kiện tỳ, hành khí lợi thủy.[1][2]
Chủ trị: Tỳ thận dương hư, âm thủy: phù nặng từ thắt lưng trở xuống, ấn lõm, chân tay lạnh, bụng trướng, phân lỏng, tiểu ít, ăn kém, không khát; rêu trắng nhớt, mạch trầm trì.[1][2] Xem Tỳ Thận dương hư.
3. Phân tích phương
Phụ tử có độc, Can khương là quân, ôn thận tỳ dương; Phục linh, Bạch truật kiện tỳ lợi thủy – thần.[1] Mộc qua, Hậu phác, Mộc hương, Đại phúc bì, Thảo quả hành khí hóa thấp; Cam thảo, gừng, táo điều hòa.[1][2] Gần với Chân vũ thang nhưng thiên về hành khí.[1]
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: khí hư nặng thêm Hoàng kỳ, Đảng sâm; phù nhiều tiểu rất ít thêm Trư linh, Trạch tả; bụng trướng nhiều thêm Trần bì, Sa nhân; hồi hộp thêm Long cốt, Từ thạch.[1]
5. Lưu ý an toàn
Hai nguồn ghi chống chỉ định khi dương thủy (phù do nhiệt: mặt đỏ, khát, tiểu sẫm, mạch sác).[1][2] Me & Qi ghi thêm tránh khi âm hư hư nhiệt, có thai; thận trọng khi chân nhiệt giả hàn, đang dùng digoxin hoặc thuốc chống loạn nhịp.[1]
Kết luận
Thực tỳ ẩm ôn dương kiện tỳ, hành khí lợi thủy cho âm thủy do tỳ thận dương hư; có Phụ tử, phù phải được khám nguyên nhân.[1][2][3]